Azərbaycan memarlıq tarixinin fədakar tədqiqatçısı: Rizvan Qarabağlının həyatı və elmi yaradıcılığı

Giriş:

Azərbaycanın çoxəsrlik maddi-mədəniyyət irsinin, xüsusilə də onun ayrılmaz tərkib hissəsi olan memarlıq abidələrinin öyrənilməsi və gələcək nəsillərə ötürülməsi milli kimliyin qorunmasında strateji əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan memarlıq tarixşünaslığında özünəməxsus dəst-xətti, fədakar fəaliyyəti və fundamental tədqiqatları ilə seçilən alimlərdən biri də memar, rəssam və tədqiqatçı Rizvan Qarabağlıdır (Rizvan Sarı oğlu Babaşov, Qarabağlı). O, ömrünün böyük hissəsini Qarabağ, Naxçıvan, Qərbi Azərbaycan (indiki Ermənistan ərazisi) və digər tarixi bölgələrimizdəki memarlıq abidələrinin ilkin bədii-konstruktiv xüsusiyyətlərini araşdırmağa, onların milli-mədəni mənsubiyyətini elmi əsaslarla sübut etməyə həsr etmişdir. Bu məqalədə Rizvan Qarabağlının həyat yolu, yaradıcılıq prioritetləri və Azərbaycan memarlıq elminə bəxş etdiyi töhfələr akademik müstəvidə təhlil olunur.

1.Həyatı və elmi-yaradıcılıq yolunun formalaşması

Rizvan Qarabağlı Azərbaycanın zəngin mədəni mühitində formalaşmış, gənc yaşlarından memarlıq və təsviri sənətə böyük maraq göstərmişdir. Onun peşəkar yaradıcılıq fəaliyyəti Azərbaycan inşaat mühəndisləri İnstitutunun (hazırkı Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universiteti) Memarlıq fakültəsində aldığı fundamental təhsillə sıx bağlıdır. Ali təhsilini başa vurduqdan sonra o, həm praktiki memarlıq, həm də elmi-nəzəri tədqiqat sahəsində paralel fəaliyyət göstərmişdir.

R. Qarabağlının elmi baxışlarının formalaşmasında Azərbaycanın böyük memarlıq tarixçilərinin (məsələn, Əbdülvahab Salamzadə, Şamil Fatullayev və b.) yaradıcılıq məktəbi mühüm rol oynamışdır. O, sadəcə kabinet alimi olmamış, tədqiq etdiyi abidələrin yerləşdiyi coğrafiyanı qarış-qarış gəzərək, çöl-tədqiqat işləri (ekspedisiyalar) vasitəsilə birbaşa abidələrin üzərində ölçü işləri aparmış, onların qrafik cizgilərini və eskizlərini hazırlamışdır.

2. Elmi yaradıcılığının regional prioritetləri

Rizvan Qarabağlının elmi fəaliyyətini coğrafi və tematik baxımdan bir neçə əsas istiqamətə bölmək olar:

2.1. Qarabağ memarlıq abidələrinin tədqiqi

Qarabağ bölgəsi həm dini (islam və xristian), həm də mülki memarlıq baxımından Azərbaycanın ən zəngin zonalarından biridir. Rizvan Qarabağlı bu bölgədəki məscidlərin, türbələrin, karvansaraların və qalaların memarlıq-planlaşdırma strukturlarını dərindən araşdırmışdır.

*Şuşa memarlığı: Şuşa şəhərinin yaşayış evləri, məhəllə məscidləri (Yuxarı və Aşağı Gövhər ağa məscidləri, Saatlı məscidi və s.) onun diqqət mərkəzində olmuşdur. Alim Şuşa memarlıq məktəbinin özünəməxsus konstruktiv elementlərini — tağ-tavan sistemlərini və yerli tikinti materiallarının (əhəngdaşı) bədii imkanlarını təhlil etmişdir.
* Dini abidələr və türbələr: Qarabağın Bərdə, Ağdam, Füzuli və Cəbrayıl rayonlarında yerləşən tarixi abidələr (məsələn, Bərdə türbəsi, Şah Abbas məscidi və s.) üzərində aparılan araşdırmalar memarın elmi irsində mühüm yer tutur.
2.2. Naxçıvan memarlıq məktəbinin öyrənilməsi

Naxçıvan bölgəsi memarlıq tariximizdə kərpic və kaşı bəzək sənətinin, həmçinin qülləvari türbələrin zirvəsi hesab olunur.
R. Qarabağlı Əcəmi Naxçıvaninin əsasını qoyduğu Naxçıvan memarlıq məktəbinin təsir dairəsini araşdıraraq, bu üslubun sonrakı əsrlərdə Azərbaycanın digər bölgələrində, xüsusən də Qarabağ və İrəvan ərazilərindəki abidələrdə necə təzahür etdiyini elmi şəkildə əsaslandırmışdır. O, abidələrin üzərindəki epiqrafik yazıları (kitabələri) memarlıq formaları ilə sintezdə təhlil etmişdir.

2.3. Qərbi Azərbaycanın maddi-mədəni irsi

Rizvan Qarabağlının elmi yaradıcılığının ən strateji və mühüm istiqamətlərindən biri tarixi Azərbaycan torpaqları olan Qərbi Azərbaycan (indiki Ermənistan) ərazisindəki memarlıq abidələrinin tədqiqidir. Erməni vandallığı və saxtakarlığı nəticəsində məhv edilən və ya restavrasiya adı altında forması dəyişdirilən abidələrin ilkin sənədləşdirilməsi onun fəaliyyətində xüsusi yer tutur:

* İrəvan qalası və məscidləri: Göy məscid, Qala məscidi (Zal xan məscidi) kimi abidələrin memarlıq xüsusiyyətlərini arxiv materialları və tarixi təsvirlər əsasında bərpa edərək elmi dövriyyəyə daxil etmişdir.

* Sərdar sarayı: Bu sarayın memarlıq kompozisiyası, interyer tərtibatı (güzgülü zallar, divar rəsmləri) və onun Səfəvi-Qacar memarlıq üslubu ilə bağlılığı R. Qarabağlı tərəfindən geniş araşdırılmışdır.

3. Metodologiyası və rəssamlıq fəaliyyətinin tədqiqata təsiri

Rizvan Qarabağlının elmi metodologiyasının əsas üstünlüyü onun həm memar, həm də peşəkar rəssam olması idi. O, tədqiq etdiyi abidələrin sadəcə tarixi-fəlsəfi tərəfini yazmır, həm də onların bədii-estetik dəyərini vizuallaşdırırdı.

Alim dağıdılmış və ya dağılmaqda olan bir çox abidənin arxiv sənədlərinə əsasən qrafik rekonstruksiyasını (yenidən qurulmasını) həyata keçirmişdir. Onun rəsm və eskizləri abidələrin restavrasiyası və konservasiyası üçün qiymətli layihə materialı rolunu oynayır. Müəllifin tətbiq etdiyi komparativ (müqayisəli) təhlil metodu müxtəlif bölgələrdəki (Qarabağ-Naxçıvan-İrəvan) ornament və konstruksiya oxşarlıqlarını üzə çıxarmağa imkan vermişdir.

Nəticə

Memar və tədqiqatçı Rizvan Qarabağlının yaradıcılığı Azərbaycan memarlıq elminin qızıl fonduna daxildir. Onun Qarabağ, Naxçıvan və Qərbi Azərbaycanın memarlıq irsinə dair apardığı araşdırmalar, yazdığı kitablar və elmi məqalələr təkcə sənətşünaslıq baxımından deyil, həm də tarixi həqiqətlərin beynəlxalq aləmə çatdırılması baxımından böyük ideoloji-siyasi əhəmiyyətə malikdir. R. Qarabağlının elmi irsi bu gün də gənc memarlar və tədqiqatçılar üçün fundamental mənbə rolunu oynayır.

Ədəbiyyat Siyahısı (İstinadlar)
1. Qarabağlı, R. B. (2000). Qarabağ memarlığı (tarixi-memarlıq tədqiqatı). Bakı: Elm.
2. Qarabağlı, R. B. (2007). Qərbi Azərbaycanın memarlıq yadigarları. Bakı: Nurlan.
3. Salamzadə, Ə. V. (1964). Architecture of Azerbaijan in XVI-XIX centuries. Baku: Academy of Sciences of Azerbaijan SSR. (Müqayisəli təhlil üçün).
4. Qarabağlı, R. B. (2012). "Şuşanın məhəllə məscidləri və onların memarlıq xüsusiyyətləri". Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Xəbərləri (Memarlıq və İncəsənət seriyası), № 2, s. 45-52.
5. Fatullayev, Ş. S. (2013). XIX-XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda şəhərsalma və memarlıq. Bakı: Şərq-Qərb.
6. Qarabağlı, R. B. (2015). Naxçıvan və Qarabağ memarlıq əlaqələri (orta əsrlər dövrü). Naxçıvan: Əcəmi.

İradə SARIYEVA