İranın Rusiyadakı səfiri Kazem Cəlali Qaz İxrac Edən Ölkələr Forumunun (GECF) Moskva sammitindən əvvəl çıxış edərək İslam Respublikası Prezidenti Məsud Pezeşkyanın nümayəndə heyətinin Rusiya paytaxtına səfərinin əhəmiyyətindən və Moskva ilə Tehranın ədalətli qlobal enerji arxitekturası yaratmaq üçün əhəmiyyətli potensiala malik olduğuna əminliyindən danışıb.
Beynəlxalq gücün həndəsəsini yenidən müəyyənləşdirməyə və strateji enerji sahəsində çoxqütblü nizamın yaranmasını sürətləndirməyə yönəlmiş yeni diplomatik səylər tarixi bir dönüş nöqtəsinə çatdı. 27 oktyabrda Moskva, Qaz İxrac Edən Ölkələr Forumunun (GECF) dörddə bir əsrlik ildönümü ilə üst-üstə düşərək, Dünya Ticarət Mərkəzində təşkilatın dövlət başçılarının səkkizinci zirvə toplantısına ev sahibliyi edəcək. İnkişafa yönəlmiş Moskva Bəyannaməsinin qəbul edilməsi ilə müşayiət olunan bu beynəlxalq tədbir, gələcək üçün yol xəritəsinin müəyyənləşdirilməsi, üzvlərinin strateji özünütəminatının gücləndirilməsi, qabaqcıl texnologiyaların ötürülməsi və birtərəfli sanksiyalara qarşı mübarizə üçün geosiyasi platforma kimi qəbul edilir. Dünyanın qaz güclərinin əsas liderlərinin bu zirvə toplantısında iştirakı təbii qazın 21-ci əsrdə enerji sabitliyinin bir oxu kimi rolunu möhkəmləndirir.
Dünyanın təsdiqlənmiş qaz ehtiyatlarının 70%-nə, bazara çıxarıla bilən istehsalın 38%-nə, qlobal qaz ixracının 42%-nə və mayeləşdirilmiş təbii qaz ixracının 47%-nə ümumilikdə sahib olan bu təşkilatın üzv və müşahidəçi ölkələrinin bir araya gəlməsi makro səviyyədə davamlı enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsində struktur rol oynayır.
Təşkilatın zirvə görüşü bazar arxitekturasının birtərəfli Qərb təzyiqinin təsiri altında olduğu bir vaxtda keçirilir. Buna görə də, GECF ölkələrin təbii sərvətlərinə suveren hüquqlarının qorunması üçün güclü hüquqi və struktur mexanizm hesab olunur. Bu kontekstdə, prezidentin rəhbərlik etdiyi və xarici işlər və neft nazirlərinin müşayiəti ilə İran İslam Respublikasından yüksək səviyyəli nümayəndə heyətinin bu zirvə görüşündə iştirakı ölkənin enerji diplomatiyasının gücləndirilməsində strateji addım kimi qiymətləndirilir.
33,9 trilyon kubmetr ehtiyatı ilə ikinci ən böyük təbii qaz sahibi olan İran və 47,8 trilyon kubmetr ehtiyatı ilə bu ehtiyatların ən böyük sahibi olan Rusiya Federasiyası birlikdə bütün qlobal qaz ehtiyatlarının 41%-dən çoxuna və GECF-in təsdiqlənmiş ehtiyatlarının təxminən 56%-nə sahibdir. İranın bu səviyyədə olması, bu sahədə qlobal tənliklərə təsir göstərmək üçün Rusiya və digər üzvlərlə hərtərəfli məsləhətləşmələrin davam etdirilməsinə ciddi sadiqliyini nümayiş etdirir.
Bu çərçivədə İran və Rusiya arasında qaz münasibətləri tamamlayıcı modellər və strateji qarşılıqlı əlaqəni özündə birləşdirir. İki ölkə arasında regional şəbəkələrin birləşdirilməsi, tranzitin artırılması və Rusiya qazının İrana ötürülməsi ilə bağlı razılaşmanın irəlilədilməsi ilə bağlı əsas memorandumlar hər iki ölkə tərəfindən həyata keçirilən birgə dəyər zəncirinin ən bariz təzahürüdür. Bu böyük layihə təkcə mövsümi və regional balanssızlıqları aradan qaldırmaq potensialına malik deyil, həm də İranı Cənubi Asiyada və qonşu bazarlarda (məsələn, İraq, Türkiyə və Pakistan) əsas qaz paylama mərkəzinə çevirmək üçün lazımi infrastruktur yaradır.
Qaz İxrac Edən Ölkələr Forumu müstəqil enerji təchizatçısı ölkələrin birtərəfli mexanizmlərə etibar etmədən bazar sabitliyini effektiv şəkildə idarə edə biləcəyini sübut etdi. Moskvada keçirilən bu sammit çərçivəsində iki ölkə prezidentləri arasında ikitərəfli məsləhətləşmələr əvvəlki razılaşmaların davamı və sanksiyaların təsirinin azaldılmasında əsas addımdır.
Trendlərin təhlili göstərir ki, qlobal qaz bazarının gələcəyi plüralizm, təchizat mənbələrinin şaxələndirilməsi və təchizatçıların suverenliyinə hörmətlə formalaşmalıdır. İran İslam Respublikası və Rusiya Federasiyasının Moskvadakı birgə rolu hər iki ölkənin qlobal enerji sektorunda ədalətli geosiyasi arxitektura yaratmaq üçün əhəmiyyətli potensiala malik olduğunu təsdiqləyir.
