Son günlərdə Yaxın Şərq regionunda baş verən hadisələri diqqətlə izlədikcə beynəlxalq münasibətlər sisteminin yeni və daha riskli bir mərhələyə daxil olduğunu aydın görürük. Müşahidələrimə görə, xüsusilə ABŞ və İsrail arasında mövcud olan strateji hərbi əməkdaşlıq fonunda İran ətrafında gərginliyin sürətlə artması regionda genişmiqyaslı hərbi eskalasiya ehtimalını gücləndirir.
Mediada və müxtəlif informasiya kanallarında yayılan məlumatlara əsasən, İranın ali dini rəhbəri Əli Xamenei və İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) rəhbərliyinin yüksək səviyyəli nümayəndələrinin öldürülməsi qarşıdurmanın yeni mərhələyə keçdiyini göstərir. Fikrimcə, bu cür hadisələr yalnız hərbi deyil, həm də siyasi-psixoloji baxımdan son dərəcə ciddi nəticələr doğura bilər. Belə hallarda dövlətlərin qərarvermə mexanizmlərində emosional faktorun artması isə eskalasiyanı daha da sürətləndirə bilər. İranın cavab addımları artıq regiondakı balansın dəyişdiyini nümayiş etdirir. İsrail şəhərlərinə və regionda yerləşən ABŞ hərbi obyektlərinə yönələn zərbələr qarşıdurmanın lokal xarakterdən çıxaraq daha geniş geosiyasi qarşıdurma müstəvisinə keçə biləcəyini göstərir.
Hesab edirəm ki, müasir müharibə şəraitində “məhdud hərbi əməliyyatlar” anlayışı çox qısa müddətdə genişmiqyaslı müharibə mərhələsinə transformasiya ola bilər. Əsas risk faktorlarından biri münaqişənin ittifaqlar sistemini aktivləşdirməsi ehtimalıdır. İranın öz müttəfiqlərini səfərbər etməsi, eyni zamanda böyük güclərin prosesə dolayısı və ya birbaşa şəkildə qoşulması ssenarisi qlobal müharibə riskini artırır. Bu kontekstdə Rusiya amilini xüsusi qeyd etmək lazımdır. Rusiya ilə Qərb arasında artıq formalaşmış geosiyasi qarşıdurma və paralel olaraq Ukrayna müharibəsinin davam etməsi qlobal bloklaşma prosesini daha da sürətləndirən faktor kimi görünür.
Düşünürəm ki, əgər proseslər bu istiqamətdə davam edərsə, münaqişənin yalnız regional çərçivədə qalması çətin olacaq. Xüsusilə dini, siyasi və geostrateji faktorların bir-birinə qarışması müharibənin daha geniş coğrafiyaya yayılması riskini artırır. Belə bir ssenaridə müxtəlif regionların, o cümlədən türk və ərəb dünyasının da prosesə cəlb olunması ehtimalı mövcuddur ki, bu da qlobal təhlükəsizlik sistemini ciddi şəkildə sarsıda bilər. Müasir silah texnologiyalarının dağıdıcılıq potensialını nəzərə aldıqda mümkün "Üçüncü Dünya" müharibəsi əvvəlki dünya müharibələrindən tamamilə fərqli nəticələr doğura bilər. Hipersəs raketləri, pilotsuz döyüş sistemləri və yüksək dəqiqlikli zərbə texnologiyaları müharibənin nəticələrini yalnız hərbi deyil, həm də ekoloji və sivilizasiya baxımından geri dönüşü çətin olan səviyyəyə çatdıra bilər. Bu halda qalib tərəfin olmayacağı, bütün dünyanın itirəcəyi reallığı daha aydın görünür.
Eyni zamanda mürəkkəb şəraitdə Azərbaycanın balanslaşdırılmış və praqmatik xarici siyasət kursu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın sülhə çağıran və beynəlxalq hüquqa əsaslanan mövqeyi regionda sabitliyin qorunmasına yönəlmiş rasional yanaşma kimi qiymətləndirilə bilər.
Nəticə olaraq, dünya hələ "Üçüncü Dünya" müharibəsinin birbaşa başlanğıc mərhələsində olmasa da, həmin müharibəyə aparan risklərin sürətlə artdığı bir dövrdən keçir. Diplomatiyanın zəifləməsi və hərbi ritorikanın güclənməsi bu riskləri daha da artırır. Əgər böyük güclər arasında siyasi dialoq mexanizmləri gücləndirilməzsə, mövcud eskalasiya prosesləri qlobal miqyaslı qarşıdurmaya çevrilə bilər.
Anar Salehoğlu,
İctimai-siyasi fəal
