Beynəlxalq hüquq müdafiəçisi David Seliverstov son vaxtlar baş verən hadisələrlə bağlı müsahibə verib. Newscenter-az həmin müsahibəni təqdim edir:


– David bəy, Çingiz Qənizadənin sizin keçmiş məhkumluğunuzla bağlı səsləndirdiyi fikirlərə münasibətiniz necədir?

– Mənim mövqeyim şəxsi emosiyalara deyil, Azərbaycan Respublikasının qanunlarına və Azərbaycan Respublikası adından çıxarılmış məhkəmə qərarlarına əsaslanır.
Əgər hər hansı şəxs keçmişdə məhkum olunubsa, cəzasını çəkibsə, Penitensiar Xidmətin müsbət təqdimatı əsasında şərti olaraq vaxtından əvvəl azad edilibsə və sonradan məhkəmə qərarı ilə məhkumluğu götürülübsə, həmin şəxsi bu gün də hüquqi mənada “məhkum”, “məhkumluğu olan şəxs” və ya “cinayətkar” kimi təqdim etmək olmaz.
Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 83-cü maddəsi birmənalı şəkildə müəyyən edir ki, məhkumluğun ödənilməsi və ya götürülməsi məhkumluqla bağlı bütün hüquqi nəticələri ləğv edir.

Keçmişdə baş vermiş hadisənin tarixi fakt kimi mövcud olması ilə həmin şəxsin hazırkı hüquqi statusu tamamilə fərqli anlayışlardır. Çingiz Qənizadə hüquqşünas və hüquq müdafiəçisi kimi bu fərqi bilməlidir. Əgər bilə-bilə həmin fərqi aradan qaldırırsa, bu artıq sadə hüquqi səhv deyil, ictimaiyyətdə şəxsin hüquqi statusu haqqında yanlış təsəvvür yaratmaqdır.

– Şərti olaraq vaxtından əvvəl azad edilmənin hüquqi əhəmiyyəti nədir?

– Şərti olaraq vaxtından əvvəl azadetmə bəraət deyil və keçmiş hökmü ləğv etmir. Lakin bu qərar da təsadüfi qəbul edilmir. Məhkumun davranışı, cəzaya münasibəti, islah prosesində iştirakı və digər hallar qiymətləndirilir, müvafiq təqdimat hazırlanır və son qərarı məhkəmə qəbul edir.
Deməli, burada bir-birini tamamlayan dövlət institutları fəaliyyət göstərir:

Penitensiar Xidmət şəxsin davranışını və islah prosesini qiymətləndirir;

səlahiyyətli subyekt məhkəməyə müvafiq təqdimat verir;
məhkəmə təqdimatı və materialları araşdıraraq qərar qəbul edir;

sonrakı mərhələdə məhkumluğun götürülməsi və ya ödənilməsi ilə onun hüquqi nəticələri aradan qalxır.
Çingiz Qənizadə bütün bunları nəzərə almadan şəxsi ömürlük “məhkum” damğası altında təqdim edirsə, faktiki olaraq yalnız həmin şəxslə mübahisə etmir. O, Penitensiar Xidmətin islah prosesinə verdiyi qiyməti, məhkəmənin şərti azadetmə qərarını və daha sonra məhkumluğun götürülməsi barədə çıxarılmış məhkəmə qərarının hüquqi nəticələrini görməzdən gəlir.

– Bu davranış Ədliyyə Nazirliyinin və Penitensiar Xidmətin fəaliyyətini şübhə altına salırmı?

– Hüquqi dəqiqlik naminə bildirirəm ki, Çingiz Qənizadənin şəxsi açıqlaması Ədliyyə Nazirliyinin rəsmi mövqeyi sayıla bilməz. O, Penitensiar Xidmətin qərar qəbul edən vəzifəli şəxsi deyil.

Lakin Ədliyyə Nazirliyi yanında İctimai Şuranın sədri və penitensiar sistemdə ictimai monitorinq fəaliyyəti ilə əlaqələndirilən şəxs dövlət qurumlarının apardığı islah prosesinin nəticələrini nəzərə almırsa, bunun ciddi institusional mənası yaranır.

Belə mövqe cəmiyyətdə aşağıdakı sualları doğurur:
Əgər Penitensiar Xidmətin həyata keçirdiyi islah prosesi heç bir məna daşımırsa, onda bu sistem nə üçün fəaliyyət göstərir?

Əgər məhkəmənin şərti olaraq vaxtından əvvəl azadetmə qərarı nəzərə alınmayacaqsa, həmin hüquqi mexanizm nə üçün mövcuddur?

Əgər məhkumluğun götürülməsi onun bütün hüquqi nəticələrini aradan qaldırmırsa, Cinayət Məcəlləsinin 83-cü maddəsi nə üçün qəbul olunub?

Əgər cəzasını çəkmiş və məhkumluğu götürülmüş şəxs ömrünün sonuna qədər “cinayətkar” adlandırılacaqsa, dövlətin sosial adaptasiya və reinteqrasiya siyasətinin mahiyyəti nədən ibarətdir?

Bu sualları mən yaratmıram. Çingiz Qənizadənin yanaşması həmin sualları özü meydana çıxarır.

– Penitensiar sistemin qanunla müəyyən olunmuş məqsədi nədir?

– Azərbaycan Respublikası Cəzaların İcrası Məcəlləsinin 2-ci maddəsinə əsasən cəzanın icrasının əsas məqsədlərindən biri məhkumun islah edilməsidir. Məqsəd yalnız şəxsi müəyyən müddət ərzində cəmiyyətdən təcrid etmək deyil. Dövlət həmin şəxsin qanuna hörmət ruhunda formalaşmasını və azadlığa çıxdıqdan sonra yenidən cəmiyyətə inteqrasiyasını nəzərdə tutur.

“Penitensiar müəssisələrdə cəza çəkməkdən azad edilmiş şəxslərin sosial adaptasiyası haqqında” Qanun bu prosesi qanunçuluq, humanizm, sosial ədalət, ünvanlılıq və könüllülük prinsipləri ilə əlaqələndirir.

İslah və sosial adaptasiya dövlətin şəxsin üzərinə ömürlük damğa vurması deyil. Əksinə, cəzanın hüquqi nəticələri başa çatdıqdan sonra şəxsin normal həyata, əmək fəaliyyətinə və ictimai münasibətlərə qayıtmasına imkan yaradılmasıdır.

Bir tərəfdən dövlət milyonlarla manat vəsait ayıraraq islah, saxlanma və reinteqrasiya sistemi yaradır, digər tərəfdən həmin sistem üzərində ictimai nəzarət həyata keçirməli şəxslər keçmiş məhkumluğu ömürlük ictimai ittiham vasitəsinə çevirirlərsə, burada açıq prinsipial ziddiyyət yaranır.

– Penitensiar Xidmətə dövlət büdcəsindən nə qədər vəsait ayrılır?

– Rəsmi büdcə sənədlərinə əsasən, 2025-ci ildə Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin Penitensiar Xidmətinə 196 milyon 864 min 793 manat vəsait nəzərdə tutulub. Bu, ayda orta hesabla təxminən 16,4 milyon manat deməkdir.
Həmin vəsait Penitensiar Xidmətin və tabeliyindəki müəssisələrin saxlanılmasına, təhlükəsizliyə, məhkumların təminatına, əməkhaqlarına, təsərrüfat və penitensiar fəaliyyətə yönəldilir. Ayrılmış maliyyə təkcə rəqəm deyil; dövlətin cəzanın qanuni icrasına, məhkumların hüquqlarının təmin edilməsinə və islah məqsədinə verdiyi institusional əhəmiyyətin göstəricisidir.

Lakin büdcə məbləğini hüquqi arqumentdən kənar şüara çevirmək də düzgün olmaz. Vəsaitin ayrılması hər konkret məhkumun mütləq islah olunduğunu sübut etmir. Konkret şəxs haqqında hüquqi nəticə penitensiar sənədlər, məhkəmə qərarları və qanun əsasında müəyyən edilir.
Mənim vəziyyətimdə isə söhbət yalnız ümumi islah nəzəriyyəsindən getmir. Şərti azadetmə qərarı və məhkumluğun götürülməsi barədə məhkəmə qərarı mövcuddursa, bu sənədlərin hüquqi nəticələri heç bir ictimai şərhçinin şəxsi münasibətindən asılı deyil.

– İctimai Komitənin və monitorinq qrupunun funksiyası nədir?

– Ədliyyə Nazirliyinin penitensiar müəssisələrdə ictimai nəzarətə dair qaydalarında açıq şəkildə göstərilir ki, ictimaiyyətin iştirakı:
qanunçuluq;
obyektivlik;
şəffaflıq;
qərəzsizlik;

məhkumlarda qanuna itaətin həvəsləndirilməsi;
cəzanın islahedici təsirinin gücləndirilməsi
prinsiplərinə əsaslanmalıdır.

Qaydalarda, həmçinin ictimai nəzarət zamanı penitensiar müəssisələrin şəxsi heyətinin və məhkumların hüquqlarının pozulmasına yol verilməməsi tələb olunur.
Deməli, İctimai Komitənin funksiyası insanı yenidən cəzalandırmaq, məhkəmənin qərarına alternativ hökm vermək və keçmiş məhkumluğu ictimai təzyiq vasitəsinə çevirmək deyil. Onun funksiyası məhkumların hüquqlarını müşahidə etmək, saxlanma şəraitini öyrənmək, islah prosesinə yardım göstərmək və aşkar edilmiş problemlərlə bağlı obyektiv təkliflər verməkdir.
İctimai nəzarət ittihamçılıq fəaliyyəti deyil. Monitorinq aparan şəxs özünü prokuror, hakim və ya istintaq orqanı kimi təqdim edə bilməz.

– Çingiz Qənizadənin fəaliyyəti bu prinsiplərlə ziddiyyət təşkil edirmi?

– Əgər o, məhkumluğu götürülmüş şəxsin hazırkı hüquqi statusunu təhrif edir, keçmiş məhkumluğu onun nüfuzdan salınması üçün istifadə edir və təsdiqlənməmiş yeni əməlləri fakt kimi təqdim edirsə, belə davranış İctimai Komitənin qanunçuluq, obyektivlik və qərəzsizlik prinsipləri ilə uzlaşmır.

Burada xüsusi bir paradoks yaranır: məhkumların hüquqlarını və islah prosesini monitorinq etməli olan şəxs həmin islah prosesinin mümkün nəticəsini qəbul etmir.
Belə çıxır ki, insan cəzasını çəksə də, nümunəvi davranış göstərsə də, vaxtından əvvəl azad edilsə də, məhkumluğu məhkəmə tərəfindən götürülsə də, Çingiz Qənizadənin şəxsi hökmündən azad ola bilmir.

Hüquqi dövlətdə isə heç bir hüquq müdafiəçisinin şəxsi hökmü Azərbaycan Respublikası adından çıxarılmış məhkəmə qərarından üstün deyil.

– Keçmiş məhkumluğun ümumiyyətlə xatırladılması qadağandırmı?

– Xeyr. Hüquqi mövqeni şişirtmək olmaz. Məhkumluğun götürülməsi keçmişdə mövcud olmuş hökmü tarixi baxımdan yox etmir. Həqiqətə uyğun və ictimai əhəmiyyət daşıyan məlumatın neytral şəkildə qeyd olunması avtomatik olaraq qanunsuz sayılmır.

Ancaq üç mühüm sərhəd var.

Birincisi, keçmiş məhkumluq hazırkı məhkumluq kimi təqdim edilə bilməz.

İkincisi, keçmiş hökm yeni və sübuta yetirilməmiş əməllərin “sübutu” kimi istifadə oluna bilməz.
Üçüncüsü, həmin məlumat şəxsin şərəf və ləyaqətini alçaltmaq, işgüzar nüfuzunu məhv etmək və cəmiyyətdə ona qarşı düşmən münasibət yaratmaq üçün manipulyasiya edilə bilməz.

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 46-cı maddəsi hər kəsin şərəf və ləyaqətinin müdafiəsini təmin edir. Konstitusiyanın 32-ci maddəsi şəxsi toxunulmazlıq və şəxsi həyat hüququnu qoruyur. Mülki Məcəllənin 23-cü maddəsi isə şərəfi, ləyaqəti və işgüzar nüfuzu ləkələyən məlumatlara qarşı məhkəmə müdafiəsi imkanını nəzərdə tutur.

– Yeni cinayət iddiası səsləndirilirsə, keçmiş hökm ona sübut sayıla bilərmi?

– Qətiyyən yox. Hər bir yeni iddia ayrıca sübut edilməlidir.
Şəxsin keçmişdə məhkum olunması onun sonradan səsləndirilən hər hansı ittiham üzrə avtomatik təqsirli olması demək deyil. Yeni əməllə bağlı qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə hökmü yoxdursa, həmin şəxsin cinayət törətdiyini qəti fakt kimi təqdim etmək təqsirsizlik prezumpsiyası ilə ziddiyyət yarada bilər.
Hüquq müdafiəçisi mediada ittiham aktı tərtib edən şəxs deyil. O, xüsusilə ağır ittihamlar səsləndirərkən mənbənin mötəbərliyini, sübutların mövcudluğunu və qarşı tərəfin mövqeyini araşdırmalıdır.

“Əvvəllər məhkum olunub, deməli, indi də ittiham olunan əməli törədib” yanaşması hüquq deyil. Bu, təhlükəli stereotipdir.

– Çingiz Qənizadənin hüquq müdafiəçisi kimi fəaliyyəti barədə hansı nəticəyə gəlirsiniz?

– Hüquq müdafiəçisinin həqiqi göstəricisi öz dostlarının və tərəfdarlarının hüquqlarını müdafiə etməsi deyil. Əsl sınaq onun münasibət bildirdiyi şəxsə qarşı qərəzsiz qala bilməsidir.

Hüquq müdafiəçisi:

hökm çıxarmadan əvvəl sübut tələb etməlidir;
məhkəmə qərarlarına hörmət etməlidir;
keçmiş məhkumluğu ictimai linç vasitəsinə çevirməməlidir;
şəxsin islah və reinteqrasiya hüququnu tanımalıdır;
təqsirsizlik prezumpsiyasını qorumalıdır;
şəxsi münasibətini hüquqi qiymətləndirmə adı ilə təqdim etməməlidir.

Əgər bu prinsiplər gözlənilmirsə, cəmiyyətdə hüquq müdafiəçisi deyil, ittihamçı obrazı formalaşır. Bu isə təkcə konkret şəxsə zərər vurmur; bütövlükdə hüquq müdafiə institutuna ictimai etimadı sarsıdır.

Çingiz Qənizadə mənə cavab verməzdən əvvəl özü üçün daha fundamental suala cavab verməlidir:
O, Azərbaycan Respublikasının qanunlarını və Azərbaycan Respublikası adından çıxarılmış məhkəmə qərarlarını əsas götürür, yoxsa şəxsi münasibətini qanundan üstün hesab edir?

Əgər məhkəmə qərarı ilə məhkumluq götürülübsə, heç bir İctimai Şura sədri onu şəxsi çıxışı ilə geri qaytara bilməz. Əgər yeni cinayət iddiası varsa, onun yeri sosial şəbəkə və qərəzli müsahibə deyil, sübutların təqdim edildiyi qanuni prosedurdur.

Hüquq müdafiəçisi qanunun üstündə dayanan şəxs deyil. O, qanunun aliliyini hamıdan əvvəl qəbul etməli olan şəxsdir.
Siz Çinqiz Qənizadənin faliyyətini necə qiymətlənditirsiz?
Mən keçmişi tarixdən silməyi tələb etmirəm. Mən hazırkı hüquqi statusumun təhrif edilməməsini, Azərbaycan Respublikası adından çıxarılmış məhkəmə qərarına hörmət olunmasını və hər yeni iddianın ayrıca sübut edilməsini tələb edirəm.

Penitensiar sistemin məqsədi insanı ömürlük damğalamaq deyil, onu islah edərək cəmiyyətə qaytarmaqdır. İctimai monitorinqin məqsədi isə həmin şəxsi ikinci dəfə ictimai cəzaya məruz qoymaq deyil, qanunçuluğu və insan hüquqlarını qorumaqdır.

Çingiz Qənizadənin mövqeyi bu prinsiplərlə ziddiyyət təşkil edirsə, məsələ artıq mənim keçmişimdən deyil, onun bu gün hüquq müdafiəçisi və İctimai Şura sədri kimi öz mandatına nə dərəcədə uyğun davranmasından gedir.