8 Mart – Beynəlxalq Qadınlar Günü münasibətilə qadın mövzusuna müraciət etmək Azərbaycan ədəbiyyatının çoxəsrlik inkişaf yoluna nəzər salmaq baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qadın obrazı milli ədəbiyyatımızda sadəcə sevgi və gözəllik rəmzi deyil, həm də mənəviyyatın, azadlıq ideyasının, ictimai dəyişimin və fərdi kimliyin ifadəçisi olmuşdur. Tarixi mərhələlər üzrə bu obrazın keçdiyi təkamül cəmiyyətin düşüncə sistemində baş verən dəyişikliklərin bədii əksidir.
Orta əsrlər ədəbiyyatı: poetik ideal və mənəvi kamillik
Orta əsr Azərbaycan poeziyasında qadın obrazı daha çox idealizə olunmuş formada təqdim edilir. Xəqani Şirvani yaradıcılığında qadın həm estetik gözəlliyin, həm də mənəvi ucalığın təcəssümüdür. Onun qəsidə və qəzəllərində qadın obrazı ilahi harmoniyanın bir parçası kimi təqdim olunur. Nizami Gəncəvi isə qadın surətinə daha fəal və müdrik xarakter verir. “Xəmsə”dəki Şirin və Nüşabə yalnız gözəl deyil, həm də siyasi düşüncəyə malik, qərar verən və hadisələrin istiqamətini dəyişən qadınlardır. Bu, klassik ədəbiyyatda qadının yüksək mövqeyini göstərir. Məhəmməd Füzuli poeziyasında qadın daha çox ilahi eşqin rəmzi, mənəvi saflığın simvoludur. Burada qadın real sosial obrazdan çox metafizik anlam daşıyır.
XVIII əsr: realist çalarların artması
XVIII əsr poeziyasında qadın obrazı daha canlı və real çalarlar qazanır. Molla Pənah Vaqif yaradıcılığında qadın obrazı həyati, təbii və realist xüsusiyyətlərlə təqdim olunur. Onun şeirlərində qadın artıq əlçatmaz ideal deyil, gündəlik həyatın bir parçasıdır. Vaqif poeziyasında qadın obrazı milli kolorit və real duyğularla zənginləşir.
Maarifçilik və tənqidi realizm: sosial problem kimi qadın
XIX əsrdə qadın məsələsi ictimai müzakirə mövzusuna çevrildi. Abbasqulu ağa Bakıxanov maarifçi düşüncəsi ilə qadının təhsil və mədəni inkişafının vacibliyini vurğulayırdı. Mirzə Fətəli Axundzadə dramaturgiyasında qadın hüquqsuzluğunu tənqid edir, onu cəmiyyətin tərəqqisinin əsas şərtlərindən biri kimi təqdim edirdi. Cəlil Məmmədquluzadə və Mirzə Ələkbər Sabir yaradıcılığında qadın cəhalətin və geriliyin qurbanı kimi göstərilir. Molla Nəsrəddin ədəbi mühitində erkən nikah, savadsızlıq və qadın azadlığının məhdudlaşdırılması kəskin şəkildə tənqid edilirdi. Bu mərhələdə qadın artıq poetik ideal deyil, sosial mübarizənin simvoluna çevrilir.
XX əsrin əvvəlləri: azadlıq və yeni qadın modeli
XX əsrin əvvəllərində qadın obrazı daha fəal və inqilabi xarakter aldı. Cəfər Cabbarlı yaradıcılığında qadın azadlıq ideyasının təcəssümüdür. “Sevil” obrazı çadranı ataraq azad həyata doğru addımlayan Azərbaycan qadınının simvoluna çevrilmişdir. Mikayıl Müşfiq poeziyasında qadın romantik duyğuların, saf sevginin və incə lirizmin daşıyıcısıdır. Onun şeirlərində qadın həm məhəbbət obyekti, həm də mənəvi dəyərdir.
Sovet dövrü: ictimai fəallıq və ana obrazının ucaldılması
Sovet dövründə qadın obrazı daha çox ictimai fəal, əmək qəhrəmanı və vətənpərvər ana kimi təqdim olunur. Səməd Vurğun yaradıcılığında ana obrazı müqəddəslik səviyyəsinə yüksəldilir. Rəsul Rza poeziyasında qadın obrazı daha çox psixoloji və fəlsəfi çalarlarla zənginləşir. Onun şeirlərində qadın düşünən, hiss edən və daxili aləmi ilə seçilən şəxsiyyətdir. Bu dövrdə həmçinin Süleyman Rəhimov, Mir Cəlal Paşayev kimi yazıçılar qadını sosial proseslərin fəal iştirakçısı kimi təqdim edirlər.
Müasir mərhələ: fərdi kimlik və psixoloji dərinlik
Müstəqillik dövründə qadın obrazı daha mürəkkəb və çoxqatlı xarakter almışdır. Anar və Elçin Əfəndiyev yaradıcılığında qadın obrazı daxili ziddiyyətləri, sosial təzyiqləri və fərdi seçimləri ilə təqdim edilir. Müasir ədəbiyyatda qadın nə yalnız ideal, nə də yalnız qurban obrazıdır; o, həyatın bütün çətinliklərinə baxmayaraq öz kimliyini qoruyan şəxsiyyətdir. Azərbaycan ədəbiyyatında qadın obrazının təkamülü aşağıdakı istiqamətdə inkişaf etmişdir:
Orta əsrlərdə – poetik və ilahi ideal,
XVIII əsrdə – realist və həyati obraz,
Maarifçilikdə – azadlıq və tərəqqi ideyasının daşıyıcısı,
XX əsrin əvvəllərində – sosial inqilabın simvolu,
Sovet dövründə – ictimai fəallıq və ana müqəddəsliyi,
Müasir dövrdə – fərdi kimlik və psixoloji dərinlik.
Beləliklə, qadın obrazı Azərbaycan ədəbiyyatında hər zaman zamanın ruhunu əks etdirən əsas bədii göstəricilərdən biri olmuşdur. 8 Mart – Beynəlxalq Qadınlar Günü münasibətilə bu təkamül yoluna nəzər salmaq həm ədəbi irsimizin zənginliyini göstərir, həm də müasir qadının cəmiyyətdəki mövqeyini daha dərindən anlamağa imkan verir.
Atakişiyeva Həcər
