Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev 2026-cı il sentyabrın 15-də Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) müsəlman dini idarə rəhbərləri Şurasının üzvlərindən və müşahidəçilərindən, Seyid Yəhya Bakuviyə həsr olunmuş Birinci Beynəlxalq elmi-praktiki konfransın həmtəşkilatçılarından və Qafqaz Xalqları Ali Dini Şurasının üzvlərindən ibarət nümayəndə heyətini qəbul etmişdir. Görüşdə TDT Baş katibi Kubanıçbek Ömüralıyev, Türkiyə Diyanət İşləri İdarəsinin sədri Safi Arpaquş, Müsəlman Ağsaqqalları Şurasının baş katibi Məhəmməd Əbdülsalam, IRCICA-nın baş direktoru Mahmut Erol Kılıç, Suriyanın vəqflər naziri Məhəmməd Əbu Əl Xeyr Şükri və digər ölkələrin dini xadimləri iştirak edirdilər. Tədqiqatın məqsədi dövlət başçısının çıxışının ideya-semantik ocaqlarını elmi təhlil üsulu ilə sistematlaşdırmaqdan ibarətdir. Material təsdiq edir ki, çıxışın mərkəzini İslam həmrəyliyi problemi təşkil edir: dövlət başçısı bildirmişdir ki, Azərbaycan öz tərəfindən əlindən gələni edəcək ki, müsəlman aləmi «vahid bir ailə kimi birləşsin», lazımsız söz-söhbətlər yığışdırılsın və qarşıdurmalar dayandırılsın. Bu tezis İslamdaxili dialoq müstəvisində Azərbaycanın məzhəblərarası anlaşma modeli ilə səsləşir — məhz həmin model dini liderlərin Prezidentə müraciətində yüksək qiymətləndirilmişdir. Analitik baxımdan əhəmiyyətli məqam beynəlxalq münasibətlərdə güc amilinə dair mövqedir: «Kim güclüdür, o da haqlıdır» prinsipini Azərbaycanın ortaya atmadığı, lakin mövcud reallıqlarla hesablaşdığı vurğulanmışdır. Bu bəyanat kiçik və orta güc dövlətlərinin müasir beynəlxalq sistemdə reallıq-pragmatizm strategiyasını əks etdirir. Qarabağ mövzusu çıxışda mənəvi-mədəni ölçü ilə açılmışdır: işğal dövründə məscidlərin dağıdılması, orada qəsdən heyvan saxlanması təkcə Azərbaycan xalqına yox, «bütün İslam dünyasına bir təhqir» kimi dəyərləndirilmişdir. Beləliklə, Qarabağın bərpası və Böyük Qayıdış prosesi İslam aləmi üçün ümuməhəmiyyətli gündəlyə çevrilir — bu məqam dini liderlərin müraciətində də xüsusi qeyd olunmuşdur. Dövlət başçısının «Azərbaycan həm Türk dünyasının bir parçasıdır, həm də Qafqaz ölkəsidir» tezisi ölkənin geo-mədəni kimliyinin ikili ölçüsünü elmi cəhətdən ifadə edir. Çıxışda görkəmli azərbaycanlı alim, ilahiyyatçı-filosof Şeyx Seyid Yəhya Bakuvi Şirvani Azərbaycanın dünya mədəniyyətinə bəxş etdiyi dahi şəxsiyyətlərdən biri kimi təqdim edilmiş, dahi mütəfəkkirlərimizlə fəxr etmək motivi ön plana çəkilmişdir. Qeyd edilməlidir ki, «İslam dünyasının mədəni irsində Seyyid Yəhya Bakuvi zirvəsi: mötədil dəyərlər və müasir çağırışlar» mövzusunda konfrans TDT-nin Müsəlman dini idarə rəhbərləri Şurasının 7-ci Görüşü çərçivəsində sentyabrın 14-də Bakıda baş tutmuşdur. Konfransın həmtəşkilatçıları Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi və TDT ilə birgə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, İSESKO, İRSİKA və Müsəlman Ağsaqqalları Şurasıdır; tədbirdə 40-a yaxın ölkəni təmsil edən, 18 beynəlxalq təşkilatın 200-ə yaxın nümayəndəsi iştirak etmişdir. Elmi-tədqiqat baxımından Bakuvi təsəvvüf məktəbi mötədil İslam nəzəriyyəsinin, insan qardaşlığı və multikulturalizm ideyalarının, eləcə də ekstremizm, ksenofobiya və separatizm əleyhinə təfəkkürün mənbəyi kimi dəyərləndirilir. Dövlət başçısının «Bu iki tədbirin eyni vaxtda Bakıda keçirilməsinin böyük mənası var» bəyanatı dövlət-din münasibətlərində tədbirlərin simvolik əlaqələndirilməsinə verilən üstünlüyü göstərir. Azərbaycanın «İslam həmrəyliyini əməli-praktiki addımlarla, öz işimizlə gücləndirək» mövqeyi multikulturalizm siyasətinin beynəlxalq təşkilatlarla institusional əməkdaşlıq üzərində qurulduğunu təsdiqləyir. Müqayisəli aspektdə çıxışın retorikası sülh gündəliyinin seçilməsinə və Zirvə Görüşünə qədər müsəlman ölkələri arasında gedən anlaşılmazlıq və toqquşmaların başa çatacağına ümid ifadəsinə əsaslanır. Belə nəticəyə gəlmək olar ki, qəbul və çıxış Azərbaycanın dövlət-din münasibətləri modelinin, Türk-İslam dünyası daxilində mənəvi diplomatiyanın və mədəni irs diplomatiyasının sintezini əks etdirir. Çıxışın əsas elmi-nəzəri nəticəsi ondan ibarətdir ki, Bakuvi irsi regionda mötədillik siyasətinin konseptual bünövrəsi kimi formallaşır. Sənədləşdirilmiş material dövlət başçısının gündəliyinin dini liderlərin müraciətində rəsmi dəstəklənməsi ilə birgə Azərbaycanın Türk dünyası və İslam aləmi həmrəyliyində platforma rolunu təsdiqləyir.
Əlirza Abdullayev
