Bu il oktyabrın 6-7-də Azərbaycanın Qəbələ şəhərində Türk Dünyası Təşkilatının (TTO) XII Zirvə toplantısı keçirilib. Tədbirdə çıxış edən Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev bir sıra aktual məsələlərə diqqət çəkib, əməkdaşlığın inkişafı üçün son dərəcə vacib olan təşəbbüslər irəli sürüb.

Newscenter.az Özbəkistanın uze.uz xəbər portalına istinadən bildirir ki, bu təkliflər TDT çərçivəsində əməkdaşlığın müxtəlif sahələrini və geniş layihələri müzakirə mərkəzinə alıb. Dövlət başçısının irəli sürdüyü fikirlər bir daha təsdiq etdi ki, respublikanın türk dünyası ilə əlaqələrinin intensivləşdirilməsi taktika deyil, uzunmüddətli strateji hədəflərə xidmət edir.

Çıxışda bir neçə mühüm istiqamət üzrə əməkdaşlığın yeni səviyyəyə çıxarılmasının zəruriliyi vurğulanıb. Prezidentin irəli sürdüyü təkliflərin TDT formatında müşahidə olunan müsbət transformasiya dəyişikliklərini daha da inkişaf etdirməsi gözlənilir. Çünki bu yolla türk dövlətlərinin siyasi birliyi və həmrəyliyi güclənəcək.

Xüsusilə, Özbəkistan liderinin türk dövlətləri arasında strateji tərəfdaşlıq, əbədi dostluq və qardaşlıq haqqında sazişin qəbul edilməsinin tərəfdarı olduğu barədə bəyanatı həmkarları tərəfindən hərarətlə qarşılanıb. Çünki bu sazişin əsas siyasi sənəd kimi qardaş xalqları daha da yaxınlaşdıracağı, əməli əlaqələri yeni səviyyəyə qaldıracağı gözlənilir. Bundan əlavə, bu təşəbbüs Özbəkistanın sadəcə TDT çərçivəsində iştirakçı dövlət deyil, türk məkanında gələcək münasibətlərin yeni modelinin formalaşdırılması prosesində əsas subyektə çevrilməsi ilə bağlı fikirləri tam təsdiqləyir.

Məlum olduğu kimi, Özbəkistan ötən il 11-ci TDT Sammitində qəbul edilmiş “Türk Dünyası Xartiyası”nın müəllifidir. Bundan əlavə, ölkə qardaş dövlətlərlə ikitərəfli əməkdaşlıq formatında münasibətlərin müqavilə-hüquqi aspektlər baxımından zənginləşdirilməsinə sadiqdir. Ölkə 2019-cu ildə təşkilatın daimi üzvü olduqdan sonra tarixən qısa müddət ərzində bütün tərəfdaşları ilə əlaqələr yeni səviyyəyə yüksəlib. Məhz Qazaxıstan və Azərbaycanla ittifaqlar, Türkiyə və Qırğızıstanla çoxtərəfli strateji əməkdaşlıq, Türkmənistan və Macarıstanla strateji tərəfdaşlıq əlaqələri qurulub.

Təbii ki, yuxarıda qeyd olunan sənədlərin praktiki əhəmiyyət kəsb etməsi üçün dövlətlərarası münasibətlər çoxtərəfli maraq kəsb edən irimiqyaslı iqtisadi layihələrlə zənginləşdirilməlidir. Ona görə də Şavkat Mirziyoyev çıxışlarında həmişə iqtisadi məsələlərə üstünlük verir. Ölkə başçısı bu dəfə bildirdi ki, sənaye kooperasiyasının dərinləşdirilməsi qarşılıqlı ticarət-iqtisadi əlaqələrin inkişafında əsas istiqamət hesab olunur. Bu sözlər hər kəsə iqtisadi gündəmin genişləndirilməsinin vacibliyi barədə qəti çağırış kimi səslənirdi.

Yeni iqtisadi imkanlar məkanının formalaşdırılmasının vacibliyini vurğulayan Özbəkistan Prezidenti, ilk növbədə, ticarət, biznes və qarşılıqlı investisiyalar üçün əlverişli şəraitin, hüquqi bazanın və infrastrukturun yaradılmasının zəruriliyinə toxunub. Bu ideyanın həyata keçirilməsi üçün aydın institusional mexanizmin yaradılmasının zəruriliyi vurğulanıb.

Dövlət başçısı həmçinin baş nazirin müavinlərinin sədrliyi ilə türk dövlətlərinin iqtisadi tərəfdaşlıq üzrə daimi şurasının yaradılması təşəbbüsü ilə çıxış edib, sənaye alyansının yaradılmasını və “Yaşıl transformasiya” konsorsiumunun yaradılmasını təklif edib. Bundan əlavə, nəqliyyat sektoruna toxunaraq, Özbəkistanın TDT sahəsində Orta Dəhlizdə iştirakının vacibliyini təsdiqləyib, bu nəqliyyat zəncirini gücləndirə biləcək layihələrə xüsusi diqqət yetirib.

Şavkat Mirziyoyevin sözlərinə görə, Orta Dəhliz Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan dəmir yolu və perspektivli Trans-Əfqan dəhlizi ilə birləşdirilərsə, regionumuzda çoxsahəli, strateji avtomobil yolları sistemi yaradılacaq.

Bu baxımdan, ağlabatan tranzit tariflərinin tətbiqinin, rəqəmsal gömrük prosedurunun tətbiqinin, beynəlxalq tranzit dəhlizlərinin inkişafında əlaqələndirilmiş siyasətin aparılmasının zəruriliyi vurğulanıb.

Yuxarıda göstərilən bütün fikirlər iqtisadi əməkdaşlığın maddi əsaslarının daha da möhkəmləndirilməsinin əsas təşəbbüskarının Özbəkistan olduğunu göstərir. Bu da öz növbəsində ölkənin fundamental maraqlarına tam cavab verir. Çünki bu gün ölkənin iqtisadi rifahının və sosial sabitliyinin təmin edilməsində TDT çərçivəsində əməkdaşlıq böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu bir neçə amillə bağlıdır.

Birincisi, xarici iqtisadi əlaqələr sistemində üzv dövlətlərin rolu artır. Hazırda ölkənin türk dünyası ilə ticarət dövriyyəsi 10 milyard dollara çatıb. Bu rəqəm ümumi xarici ticarətin 15%-nə uyğundur. Başqa sözlə, TDT-nin üzvü olan və birlikdə müşahidəçi statusuna malik olan ölkələr qrupu Çin və Rusiyadan sonra üçüncü ən böyük ticarət tərəfdaşıdır.

Üstəlik, türk regionu ticarət baxımından digər tərəfdaşlar qarşısında müəyyən prioritetlərə malikdir. Buna görə də TDT ilə ticarətdə ixrac və idxalın nisbəti balanslaşdırılmışdır və ticarət strukturu şaxələndirilmişdir. Yəni Özbəkistanın ixracında əlavə dəyərə malik hazır məhsullar seqmenti üstünlük təşkil edir.

Bundan əlavə, türk ölkələri daxili iqtisadi fəallığın stimullaşdırılmasında və yeni iş yerlərinin yaradılmasında mühüm rol oynayır. Məsələn, TDT üzvlərinin iştirakı ilə müəssisələrin sayı sabit artım tempi nümayiş etdirir. 2025-ci ilə qədər bu rəqəm 2019-cu illə müqayisədə 60 faiz artaraq 4000-ə yaxınlaşacaq. İndi TDT xarici kapitalın iştirakı ilə müəssisələrimizin ümumi sayının 20 faizini təşkil edir.

İkincisi, TDT üzvlərinin iqtisadi əməkdaşlığında istifadə edilməmiş saysız-hesabsız imkanlar var. O cümlədən, mühüm insan kapitalından, mövcud xammal ehtiyatlarından və sənaye potensialından səmərəli istifadə etməklə prioritet istiqamətlər üzrə sənaye kooperasiyasının yaradılması mümkündür. Nəticədə TDT ərazisində istehsal olunan məhsulların dünya bazarında rəqabət qabiliyyəti bir neçə dəfə artacaq.

Nəzərə almaq olmaz ki, bu gün sənaye kooperasiyasının gücləndirilməsi üçün çox əlverişli şərait mövcuddur. Bu, ilk növbədə türk dövlətlərinin strateji əhəmiyyətli coğrafi mövqeyi ilə bağlıdır. Bu üstünlükdən səmərəli istifadə etməklə beynəlxalq ticarət əlaqələri və qlobal təchizat zəncirlərində tarixi liderliyi bərpa etmək mümkündür. Eyni zamanda, TDT üzvlərinin müxtəlif iqtisadi assosiasiyalarda iştirakı digər ölkələrin bazarlarına çıxışı daha da asanlaşdırır.

Məsələn, Qazaxıstan və Qırğızıstan Avrasiya İqtisadi Birliyinin üzvləridir. Özbəkistanın Cənubi Asiya ilə əməkdaşlıq üçün infrastrukturu var. Azərbaycanın Xəzər dənizində limanları var. Macarıstan Avropa Birliyinin bir hissəsidir. Türkiyə AB-nin üzvü olmasa da, 1995-ci ildən köhnə kontinental gömrük ittifaqının üzvüdür.

Bundan əlavə, artıq TDT ölkələri arasında sənaye əməkdaşlığının uğurlu nümunələri mövcuddur.

Məsələn, UzAuto Motors Qazaxıstan, Qırğızıstan və Azərbaycandakı tərəfdaşları ilə birlikdə Chevrolet avtomobilləri istehsal edən bir neçə zavod yaradıb. Özbəkistanın tekstil müəssisələri LC Waikiki və DeFacto kimi türk brendləri üçün geyim istehsal edir. Respublikanın “Global Textile” şirkəti Azərbaycanda tekstil klasteri layihəsini fəal şəkildə inkişaf etdirir. Layihə pambıq becərilməsindən tutmuş hazır məhsula qədər bütün zənciri əhatə edir.

Ölkədə Azərbaycanın “Mətanət-A” şirkətinin iştirakı ilə ümumi büdcəsi 100 milyon dollar olan layihəyə - tikinti materiallarının istehsalına başlanılır. Bu, sənaye əməkdaşlığının və texnologiya transferinin daha bir parlaq nümunəsidir. Özbəkistan bu cür əlaqələrin inkişaf etdirilməsində və əməkdaşlıq prosesinə sistemli ton verilməsində maraqlıdır. Məhz buna görə də prezident Şavkat Mirziyoyev türk dövlətlərinin iqtisadi tərəfdaşlığı üzrə daimi şuranın yaradılması və sənaye alyansının yaradılması kimi bir-birini tamamlayan təkliflər irəli sürüb. Bununla da Özbəkistan sistemləşdirilmiş ümumtürk sənaye əməkdaşlığının yaradılmasının əsasını qoyur. Çünki yuxarıda göstərilən təkliflər sənaye istiqamətində əməkdaşlığın institusional və təşkilati əsaslarını gücləndirir: aydın səlahiyyətli və hesabatlı strukturlar yaradılır.

Aydındır ki, iqtisadi sahədə təşəbbüslər möhtəşəm məqsədlərdən sürətli fəaliyyətə keçməyə və konkret nəticələrə nail olmağa yönəlib.

Üçüncüsü, Özbəkistan Trans-Türk İqtisadi Dəhlizi çərçivəsində həyata keçirilən nəqliyyat dəhlizlərində əsas maraqlı olan ölkələrdən biridir. Ölkənin xarici iqtisadi strategiyasında dəniz limanlarına çıxış, yeni bazarlara çıxış kimi məqsədlərə üstünlük verilir. Bu, xarici əlaqələrin coğrafiyasını şaxələndirməyə, ixracı stimullaşdırmağa və yerli istehsalı gücləndirməyə imkan verir. Bu məqsədlərin həyata keçirilməsi ölkənin indiki inkişaf mərhələsi, eləcə də yüksək iqtisadi artım templərinə nail olmaq, əhalinin sosial-iqtisadi rifahının təmin edilməsi baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Məhz buna görə də dövlət Trans-Türk İqtisadi Dəhlizi çərçivəsində nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələrinin gücləndirilməsinin fəal tərəfdarıdır. Üstəlik, xarici ticarət əlaqələrində artıq Orta dəhliz əhəmiyyət kəsb edir.

Məlumata görə, 2024-cü ildə Özbəkistanın Bakı limanı ilə yük dövriyyəsinin həcmi milyon tona çatıb. Bu marşrut ölkəni Azərbaycan, Türkiyə və Avropa bazarları ilə birləşdirən ən qısa və səmərəli yoldur. Orta Dəhlizin inkişafı ölkənin daxili gündəliyinin məqsədləri ilə məhdudlaşmır. Ölkə eyni zamanda bir neçə nəqliyyat dəhlizinin, məsələn, Trans-Əfqan və Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan dəmir yollarının fəal iştirakçısıdır. Bu marşrutların Orta Dəhlizlə inteqrasiyası praktiki olaraq tarixi Böyük İpək Yolunun bərpası və yenilənmiş qlobal iqtisadi modeldə Özbəkistanın mövqeyinin yüksəldilməsi deməkdir.

Türk Dövlətləri Təşkilatı Özbəkistan üçün təkcə siyasi və mədəni dialoq platforması deyil, həm də oxşar strateji məqsədləri olan dövlətlərin birliyi ilə nəticəyönümlü əməkdaşlığın inkişafı üçün mühüm formata çevrilib. Bu nöqteyi-nəzərdən Özbəkistan TDT ilə əməkdaşlığı daha da gücləndirəcək və ümumi rifah və inkişafa töhfə verəcək.

Süleyman