28 may 1918-ci il Azərbaycan xalqının siyasi iradəsinin, milli ləyaqətinin və dövlətçilik düşüncəsinin tarixi təntənəsi kimi yadda qalmışdır. Məhz həmin gün Tbilisidə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti tərəfindən Azərbaycanın müstəqilliyi bəyan edildi və xalqımız Şərqdə ilk demokratik respublikanın əsasını qoydu. Bu hadisə yalnız yeni bir dövlətin yaranması deyildi, həm də azadlıq, hüquq, milli şüur və demokratik idarəçilik ideyalarının tarixi ifadəsi idi.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qısa müddət yaşasa da, onun yaratdığı dövlətçilik fəlsəfəsi xalqın milli yaddaşında silinməz iz buraxdı. Cümhuriyyətin süqutundan sonra Azərbaycan sovet siyasi sisteminin tərkibinə daxil edildi və uzun illər mərkəzləşdirilmiş ideoloji idarəçilik şəraitində yaşamağa məcbur oldu. Lakin dövlət müstəqilliyinin itirilməsi xalqın milli ruhunun, mədəni kimliyinin və tarixi yaddaşının tamamilə yox olması demək deyildi. Əksinə, 1918-ci ildə qoyulan dövlətçilik ideyası xalqın düşüncəsində, mədəniyyətində və mənəvi varlığında yaşamaqda davam etdi.
Bu mürəkkəb tarixi şəraitdə Heydər Əliyevin sovet dövründə tutduğu mövqe xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. O, sərt ideoloji sistemin daxilində fəaliyyət göstərsə də, Azərbaycanın milli maraqlarını, mədəni dəyərlərini, elmi potensialını və kadr siyasətini imkanlar daxilində qorumağa və inkişaf etdirməyə çalışdı. Onun fəaliyyəti açıq qarşıdurmadan daha çox uzaqgörən siyasi davranış, strateji idarəçilik və milli varlığı qorumaq fəlsəfəsi ilə seçilirdi.
Elmi baxımdan bu yanaşma göstərir ki, milli ideya yalnız siyasi bəyanatlarla yaşamır. Milli ideya təhsil sistemi, elm, mədəniyyət, iqtisadi inkişaf, idarəçilik ənənəsi və milli kadrların yetişdirilməsi ilə qorunur. Heydər Əliyevin sovet dövründəki fəaliyyəti də məhz bu istiqamətdə Azərbaycanın gələcək müstəqilliyi üçün mühüm mənəvi, siyasi və institusional zəmin yaratdı.
Fəlsəfi mənada isə bu tarixi yol bir həqiqəti göstərir: dövlət müəyyən dövrdə müstəqilliyini itirə bilər, lakin xalq öz yaddaşını, ləyaqətini və milli şüurunu qoruduğu müddətdə onun dövlətçilik ideyası ölmür. 1918-ci ildə bəyan edilən müstəqillik ideyası sovet dövrünün ağır siyasi reallıqları içində də unudulmadı. Heydər Əliyevin fəaliyyəti isə həmin ideyanın milli yaddaşda yaşamasına, Azərbaycan düşüncəsinin qorunmasına və gələcək müstəqilliyə hazırlanmasına xidmət edən mühüm tarixi mərhələ oldu.
Beləliklə, 28 may 1918-ci il Azərbaycan xalqının azadlıq iradəsinin başlanğıcı, Heydər Əliyevin sovet dövründəki fəaliyyəti isə həmin iradənin tarixi yaddaşda, milli şüurda və dövlətçilik düşüncəsində qorunub saxlanmasının mühüm davamı kimi qiymətləndirilməlidir. 1918-ci il Azərbaycan xalqına dövlətçilik idealını verdi, Heydər Əliyev isə həmin idealın zamanın ən çətin siyasi şərtləri içində unudulmamasına və gələcək müstəqillik üçün yaşamasına xidmət etdi.
David Seliverstov
Qlobal Həmrəylik Şurasının Qafqaz üzrə nümayəndəliyinin rəhbəri, beynəlxalq hüquq müdafiəçisi, Qafqaz Yəhudiləri Assosiasiyasının Azərbaycan nümayəndəliyinin rəhbəri
