Prezident İlham Əliyev bu gün Yeni Azərbaycan Partiyasının (YAP) VIII Qurultayında çıxışı zamanı işğaldan azad edilmiş ərazilərimizə Böyük Qayıdışın hazırkı nəticələri və gələcək perspektivləri haqqında da danışdı, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda 96 min insanın yaşadığını, işlədiyini və təhsil aldığını vurğuladı. Bu bölgələrin inkişafına bu günə qədər 28 milyard manat vəsaitin xərcləndiyini deyən dövlətimizin başçısı bundan sonrakı illərdə Böyük Qayıdışın daha da sürətlə gedəcəyini bəyan etdi: “Onların böyük əksəriyyəti infrastruktur layihələrinə istiqamətləndirilib. Onların böyük hissəsi başa çatıb və eyni zamanda, bu gün 48 yaşayış məntəqəsində keçmiş köçkünlər artıq məskunlaşıb. Bundan sonrakı illərdə Böyük Qayıdış daha da sürətlə gedəcək".
Prezidentin bu nikbin açıqlaması Böyük Qayıdışın uğurlarından xəbər verir. Böyük Qayıdış azad olunmuş torpaqlarda yeni həyatın strateji mərhələsi hesab olunur. Prezident İlham Əliyevin qurultayda səsləndirdiyi fikirlər bir daha göstərir ki, Böyük Qayıdış artıq yalnız bir siyasi şüar və ya postmünaqişə mərhələsinin ideoloji konsepti deyil. Bu proses bu gün konkret nəticələr verən, real insan həyatı ilə ölçülən, dövlətin uzunmüddətli inkişaf strategiyasının əsas sütunlarından birinə çevrilmiş milli layihədir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda 96 min nəfərin yaşaması, işləməsi və təhsil alması təkcə statistika deyil, həm də həmin ərazilərdə həyatın bərpa olunduğunu, dövlətin suveren nəzarətinin sosial-iqtisadi məzmunla möhkəmləndiyini göstərən mühüm göstəricidir.
Bu rəqəm regionun əvvəlki vəziyyəti ilə müqayisədə olduqca əhəmiyyətlidir. Çünki işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyatın yenidən qurulması yalnız evlərin tikilməsi ilə bitmir. Burada yol, enerji, su, rabitə, səhiyyə, təhsil, məşğulluq və təhlükəsizlik kimi çoxsaylı komponentlər bir-biri ilə əlaqəli şəkildə formalaşdırılmalıdır. Prezidentin vurğuladığı 28 milyard manatlıq sərmayə də məhz bu çoxşaxəli yanaşmanın nəticəsidir. Bu vəsaitin əsas hissəsinin infrastruktur layihələrinə yönəldilməsi təsadüfi deyil: ilk mərhələdə dayanıqlı iqtisadi və sosial mühit yaratmadan kütləvi məskunlaşma mümkün deyil.
Azad olunmuş ərazilərə qayıdış prosesi sırf məskunlaşma tədbiri kimi deyil, dövlətin sıfırdan qurduğu müasir yaşayış modelinin formalaşması kimi qiymətləndirilməlidir. Bu gün həmin ərazilərdə inşa edilən yollar, tunellər, elektrik xətləri, yarımstansiyalar, hava limanları və kommunal şəbəkələr gələcək iqtisadi inkişafın əsas arxitekturasını yaradır. Yəni, qayıdışın uğuru yalnız insanların doğma yurdlarına dönməsi ilə deyil, həmin yerlərdə sabit həyatın və iqtisadi dövriyyənin başlaması ilə ölçülür.
Xüsusilə diqqətçəkən məqam ondan ibarətdir ki, dövlətin yanaşması mərhələli və stratejidir. Əvvəlcə dağıdılmış infrastrukturu bərpa etmək, daha sonra yaşayış məntəqələrini istifadəyə vermək, ardınca isə iqtisadi fəaliyyət üçün şərait yaratmaq prioritet kimi seçilib. Bu model qısamüddətli populist yanaşmadan fərqli olaraq, uzunmüddətli dayanıqlılığa əsaslanır. Nəticədə azad olunmuş torpaqlarda təkcə keçmiş məcburi köçkünlərin geri dönüşü deyil, eyni zamanda, yeni iqtisadi məkanın formalaşması da baş verir.
Bu baxımdan, 48 yaşayış məntəqəsində məskunlaşma simvolik yox, sistemli nəticədir. Dövlət başçısının qeyd etdiyi 48 yaşayış məntəqəsində keçmiş köçkünlərin artıq məskunlaşması həm böyük rəmzi məna, həm də real və praktiki məzmun daşıyır. Bu, bir tərəfdən tarixi ədalətin bərpasıdırsa, digər tərəfdən isə dövlət proqramının konkret nəticəyə çevrildiyini göstərir. Çünki hər bir yeni məskunlaşma yalnız bir ailənin geri dönüşü deyil, həmin kənd və ya şəhər üçün sosial həyatın yenidən başlaması deməkdir.
Bu prosesin əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, keçmiş məcburi köçkünlər artıq yalnız geri dönən insanlar kimi deyil, doğma torpağın yenidən dirçəlişində iştirak edən vətəndaşlar kimi çıxış edirlər. Onların orada yaşaması, işləməsi və təhsil alması ərazilərin “boş qayıdış” zonası deyil, canlı həyat məkanına çevrildiyini təsdiqləyir. Bu da Böyük Qayıdışın sadəcə humanitar layihə deyil, həm də milli inkişaf layihəsi olduğunu göstərir. Təhsil və məşğulluq qayıdışın davamlılığı üçün əsas sütunlar sayılır. Azad olunmuş ərazilərdə təhsil və iş imkanlarının yaranması qayıdış prosesinin davamlılığını təmin edən ən vacib şərtlərdəndir. Əgər insanlar yaşadıqları yerdə övladlarını məktəbə göndərə bilmirsə, iş tapa bilmirsə və ya sosial xidmətlərə çıxışı məhduddursa, həmin məskunlaşma uzunmüddətli olmur. Buna görə də dövlətin yanaşması yalnız yaşayış evləri tikməkdən ibarət deyil; paralel şəkildə məktəblər, bağçalar, peşə təhsili imkanları, səhiyyə infrastrukturu və iş yerləri formalaşdırılır.
Bu baxımdan Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda 100 minə yaxın insanın yaşaması, işləməsi və təhsil alması çoxşaxəli bir sosial sistemin artıq işləməyə başladığını göstərir. Bu, həm də regiona təkcə geri dönüşün deyil, yeni nəsil həyat tərzinin gətirildiyini sübut edir. Uşaqların həmin torpaqlarda təhsil alması gələcəkdə bu bölgələrə bağlılığın daha da güclənməsi deməkdir. Yəni Böyük Qayıdış yalnız bu günün deyil, sabahın da layihəsidir. Çünki azad edilmiş ərazilərin gələcək perspektivləri təkcə yaşayış və sosial təminatla məhdudlaşmır. Bu regionlar Azərbaycanın iqtisadi coğrafiyasında yeni inkişaf qütbünə çevrilmək potensialına malikdir. Kənd təsərrüfatı, logistika, turizm, bərpa olunan enerji, sənaye və xidmət sektoru burada paralel şəkildə inkişaf etdirilə bilər. Xüsusilə coğrafi mövqe, təbii resurslar və tarixi-mədəni irs bu torpaqlara əlavə üstünlüklər verir.
Dövlət tərəfindən həyata keçirilən yol və nəqliyyat layihələri gələcəkdə bu ərazilərin təkcə daxili bazara deyil, regional tranzit və istehsal zəncirlərinə də inteqrasiya olunmasına imkan verəcək. Bu isə Böyük Qayıdışı sosial siyasət çərçivəsindən çıxararaq, ümummilli iqtisadi transformasiya layihəsinə çevirir. Başqa sözlə, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur gələcəkdə yalnız bərpa olunmuş ərazilər deyil, həm də Azərbaycanın yeni iqtisadi artım xəritəsinin əsas nöqtələrindən biri ola bilər.
Prezidentin mesajının siyasi əhəmiyyəti və mənəvi tərəfi də çox önəmlidir. İlham Əliyevin çıxışında səslənən nikbin ton təkcə uğur hesabatı deyil, həm də gələcəyə inam mesajıdır. Bu cür açıqlamalar cəmiyyətdə psixoloji baxımdan da mühüm rol oynayır. Çünki Böyük Qayıdışın uğuru yalnız dövlətin gördüyü işlərlə deyil, ictimai inamla da ölçülür. İnsanlar əmin olmalıdırlar ki, dövlət bu prosesi ardıcıl, sistemli və dayanıqlı şəkildə davam etdirəcək. Eyni zamanda, bu mesaj beynəlxalq müstəvidə də əhəmiyyətlidir. Azad olunmuş ərazilərdə həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa və məskunlaşma proqramı Azərbaycanın öz suveren ərazilərində müharibədən sonrakı bərpa modelini necə qurduğunu açıq nümayiş etdirir. Bu, beynəlxalq ictimaiyyət üçün də postmünaqişə bərpasında nümunə ola biləcək bir yanaşmadır: əvvəl təhlükəsizlik, sonra infrastruktur, daha sonra sosial və iqtisadi reinteqrasiya.
Beləliklə, Prezident İlham Əliyevin səsləndirdiyi fikirlər Böyük Qayıdışın artıq geri dönməz mərhələyə keçdiyini göstərir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda on minlərlə insanın yaşaması, işləməsi və təhsil alması, 48 yaşayış məntəqəsində keçmiş köçkünlərin məskunlaşması, azad olunmuş torpaqlara milyardlarla manat sərmayənin yönəldilməsi bu prosesin yalnız başlanğıc deyil, sistemli və planlı şəkildə davam edən dövlət siyasəti olduğunu sübut edir. Gələcək illərdə bu qayıdışın daha da sürətlənəcəyi gözlənilir. Və bu, təkcə insanlarımızın doğma yurda dönüşü deyil, həm də Azərbaycanın milli gücünün, iqtisadi potensialının və tarixi ədalətinin tam bərpası deməkdir. Böyük Qayıdış artıq bir reallıqdır. Bu reallıq isə hər yeni evdə, hər açılan məktəbdə, hər istifadəyə verilən yolda və hər məskunlaşan ailədə daha da möhkəmlənir.

Əlisahib Hüseynov, Azərbaycan Həmrəylik Komitəsinin sədri