Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 21 avqust 2026-cı ildə Özbəkistanın Milli İnformasiya Agentliyinə (UzA) verdiyi müsahibə iki qardaş ölkə arasında münasibətlərin hazırkı səviyyəsini və gələcək inkişaf istiqamətlərini geniş şəkildə ortaya qoyan mühüm siyasi mesajlar toplusudur. Müsahibənin əsas xəttini Azərbaycan və Özbəkistan arasında tarixi-mədəni yaxınlıqdan siyasi müttəfiqliyə, iqtisadi əməkdaşlıqdan humanitar əlaqələrə, nəqliyyat layihələrindən Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində əməkdaşlığa qədər geniş gündəlik təşkil edir.
Münasibətlərin tarixi və siyasi əsası
Prezident İlham Əliyev Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin təməlində ortaq tarix, dil, mədəniyyət, mənəvi dəyərlər və xalqlar arasında əsrlər boyu formalaşmış qarşılıqlı rəğbətin dayandığını vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, bu möhkəm sosial-mədəni baza son illərdə dövlətlərarası münasibətlərin görünməmiş sürətlə inkişaf etməsinə və əlaqələrin ən yüksək səviyyəyə – müttəfiqlik mərhələsinə yüksəlməsinə imkan verib.
Müsahibədə Azərbaycan Prezidenti ilə Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev arasındakı şəxsi dostluq, qarşılıqlı hörmət və etimad da xüsusi qeyd edilir. İlham Əliyev bu amilin iki ölkə arasında siyasi münasibətlərin möhkəmlənməsində mühüm rol oynadığını bildirib. Son beş ildə ən yüksək səviyyədə 15 qarşılıqlı səfərin və müntəzəm təmasların keçirilməsi də münasibətlərin intensivliyini göstərən əsas faktorlardan biri kimi təqdim olunub.
Münasibətlərin hüquqi-siyasi bazasının möhkəmlənməsində 2024-cü ilin avqustunda İlham Əliyevin Özbəkistana dövlət səfəri və 2025-ci ilin iyulunda Şavkat Mirziyoyevin Azərbaycana dövlət səfəri mühüm mərhələ olub. Həmin səfərlər zamanı imzalanmış sənədlər, xüsusilə “Strateji tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsi haqqında Bəyannamə” və “Müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilə” iki ölkə arasında əlaqələrin yeni hüquqi və siyasi çərçivəsini formalaşdırıb.
Bu prosesdə 2023-cü ildə yaradılmış Ali Dövlətlərarası Şura da mühüm institusional mexanizm kimi çıxış edir. Şuranın Bakı və Daşkənddə keçirilmiş iclasları iki ölkənin uzunmüddətli əməkdaşlıq prioritetlərini müəyyənləşdirmək və yeni təşəbbüsləri əlaqələndirmək baxımından əhəmiyyət daşıyır.
İqtisadi və ticarət əlaqələri
Müsahibənin mühüm hissələrindən biri Azərbaycan və Özbəkistan arasında iqtisadi-ticari münasibətlərə həsr olunub. Prezidentin təqdim etdiyi rəqəmlərə görə, 2025-ci ildə iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi əvvəlki illə müqayisədə üç dəfədən çox artaraq 795 milyon ABŞ dollarına çatıb. 2026-cı ilin yanvar–may aylarında isə ticarət dövriyyəsi əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 33 faiz artaraq 144 milyon dollar təşkil edib.
İnvestisiya əməkdaşlığının əsas mexanizmlərindən biri Azərbaycan–Özbəkistan İnvestisiya Şirkətidir. 500 milyon ABŞ dolları ümumi kapitalla yaradılmış şirkət hər iki ölkədə müxtəlif iqtisadi sahələr üzrə perspektivli layihələrin maliyyələşdirilməsi və həyata keçirilməsinə xidmət edir. Hökumətlərarası Komissiyanın fəaliyyəti də iqtisadi, ticarət və investisiya əlaqələrinin koordinasiyasında mühüm rol oynayır.
Energetika sahəsində əməkdaşlıq da xüsusi diqqət çəkir. Azərbaycan və Özbəkistan şirkətləri neft-qaz sektorunda birgə layihələr həyata keçirir, eyni zamanda yaşıl enerji istiqamətində üçtərəfli əməkdaşlıq inkişaf etdirilir. Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistan tərəfindən yaradılmış “Yaşıl Dəhliz Birliyi”nin əsas məqsədlərindən biri bərpaolunan enerjinin ixracı və gələcəkdə Xəzər dənizinin dibi ilə nəqli imkanlarının inkişaf etdirilməsidir.
Nəqliyyat və tranzit imkanları
Azərbaycan–Özbəkistan əməkdaşlığının mühüm istiqamətlərindən biri də nəqliyyat və logistika sahəsidir. Müsahibədə bildirilib ki, 2025-ci ildə iki ölkə arasında tranzit daşımalarının həcmi 6,7 faiz artaraq 1,4 milyon tona çatıb. 2026-cı ilin yanvar–iyun aylarında isə daha 12,2 faiz artım qeydə alınıb və daşımaların həcmi 675 min ton təşkil edib.
Bu göstəricilər Azərbaycan və Özbəkistanın Şərqlə Qərb arasında nəqliyyat bağlantılarının inkişafında getdikcə daha mühüm rol oynadığını göstərir. İlham Əliyev xüsusilə Çin–Qırğızıstan–Özbəkistan dəmir yolu layihəsinin Orta Dəhliz və TRIPP ilə inteqrasiyasının region üçün yeni iqtisadi və tranzit imkanları yarada biləcəyini vurğulayıb. Azərbaycanın Cənubi Qafqazda, Özbəkistanın isə Mərkəzi Asiyada yerləşməsi iki ölkəni Avrasiya nəqliyyat marşrutlarında təbii tərəfdaşlara çevirir.
Birgə istehsal və investisiya layihələri
İki ölkənin iqtisadi münasibətləri yalnız ticarət dövriyyəsinin artması ilə məhdudlaşmır. Füzuli rayonunda 100 hektarlıq “Dostluq bağı” nar bağının salınması, “Chevrolet” və “Isuzu” markalı avtomobillərin istehsalı kimi layihələr real iqtisadi inteqrasiyanın nümunələri kimi göstərilir.
Prezidentin müsahibəsində qeyd olunub ki, 2026-cı il iyulun 13-nə olan məlumata əsasən Azərbaycanda 10 720 “Chevrolet” avtomobili və 275 “Isuzu” avtobusu istehsal edilib. Azərbaycanda Özbəkistan investisiyalı 130-dan çox kommersiya təşkilatının fəaliyyət göstərməsi də iqtisadi münasibətlərin genişlənməsinin göstəricisidir.
Eyni zamanda Azərbaycan şirkətləri Özbəkistanda da investisiya layihələri həyata keçirir. Bunlar arasında Daşkənddə “The Ritz-Carlton” brendi altında hotel və yaşayış kompleksinin, eləcə də Daşkənd vilayətində “Sea Breeze Uzbekistan” turizm və yaşayış kompleksinin yaradılması qeyd edilir.
Mədəniyyət və humanitar əlaqələr
Müsahibənin başqa mühüm istiqaməti iki xalq arasında mədəni-humanitar əlaqələrdir. Prezident İlham Əliyev Azərbaycan və Özbəkistanın ortaq tarixi, dil və mədəni yaxınlığının dövlətlərarası münasibətlər üçün yalnız keçmişdən gələn mənəvi bağ olmadığını, həm də gələcəyə hesablanmış strateji resurs olduğunu vurğulayıb.
Son illərdə qarşılıqlı mədəniyyət günlərinin, incəsənət festivallarının, elmi konfransların, ədəbi nəşrlərin və təhsil proqramlarının keçirilməsi bu əlaqələri daha da genişləndirib. 2023 və 2025-ci illərdə Azərbaycan Özbəkistan Mədəniyyəti Günlərinə, 2024-cü ildə isə Özbəkistan Azərbaycan Mədəniyyəti Günlərinə ev sahibliyi edib. Xivədə keçirilən “Şuşa Günləri” də iki ölkənin mədəni əlaqələrinin simvolik nümunələrindən biridir.
Azərbaycan tərəfi üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyan məqamlardan biri Özbəkistan Milli Pedaqoji Universitetinin böyük Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri Nizami Gəncəvinin adını daşımasıdır. Bakının mərkəzində yaradılan “Özbəkistan” parkı da iki xalq arasındakı qardaşlığın rəmzlərindən biri kimi təqdim edilir.
Təhsil, media və vətəndaş cəmiyyəti
Təhsil sahəsində də qarşılıqlı əlaqələr genişlənir. 2025–2026-cı tədris ilində Özbəkistanın 67 vətəndaşı Azərbaycanda, Azərbaycanın isə 176 vətəndaşı Özbəkistanda təhsil alıb.
Füzuli şəhərində Özbəkistanın təşəbbüsü ilə inşa edilmiş Mirzə Uluqbəy adına orta məktəb Azərbaycan–Özbəkistan dostluğunun praktiki nümunələrindən biri kimi xüsusi qeyd olunur. Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində bərpa və tikinti işlərinə göstərilən Özbəkistan dəstəyinə minnətdarlığını ifadə edib.
Media sahəsində də əməkdaşlıq formalaşıb. 2024-cü ildə Daşkənddə Birinci Özbəkistan–Azərbaycan Media Forumu, 2025-ci ildə isə Bakıda İkinci Azərbaycan–Özbəkistan Media Forumu keçirilib. QHT-lər arasında əməkdaşlıq da yeni mərhələyə qədəm qoyub və 2026-cı ildə iki ölkə ilk dəfə birlikdə QHT-lər üçün qrant müsabiqəsi elan edib.
Turizm və regionlararası əlaqələr
İnsanlararası təmasların artması turizm statistikasında da özünü göstərir. Müsahibədə verilən məlumata görə, Özbəkistandan Azərbaycana gələn turistlərin sayı 2024-cü ildə 46 min, 2025-ci ildə 62 min, 2026-cı ilin yanvar–avqust aylarında isə 44 min nəfər olub.
Şəhərlərarası qardaşlaşma təşəbbüsləri də xalqlar arasında əlaqələrin dərinləşməsinə xidmət edir. Bakı–Daşkənd, İsmayıllı–Riştan, Şuşa–Xivə, Lənkəran–Buxara, Şəki–Kokənd, Biləsuvar–Termez, Mingəçevir–Namanqan, Füzuli–Gülüstan, Quba–Cizak və Beyləqan–Şəhrisəbz arasında qardaşlaşma və tərəfdaşlıq münasibətləri yaradılıb. Yaxın gələcəkdə Naxçıvanla Ürgənc arasında da belə münasibətlərin qurulması planlaşdırılır.
Türk dünyası və regional əməkdaşlıq
Müsahibənin ən geniş siyasi mövzularından biri Azərbaycan–Özbəkistan əməkdaşlığının Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) və Mərkəzi Asiya çərçivəsində perspektivləridir.
İlham Əliyev Azərbaycan və Özbəkistanın TDT daxilində siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, logistika, təhsil, elm və mədəniyyət istiqamətlərində əməkdaşlığa xüsusi əhəmiyyət verdiyini bildirib. Onun sözlərinə görə, təşkilat yalnız dövlətlərarası əməkdaşlıq platforması deyil, həm də ortaq tarixin, mədəniyyətin və mənəvi dəyərlərin gələcəyə daşınmasına xidmət edən birlikdir.
Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət görüşlərinə tamhüquqlu iştirakı da müsahibədə mühüm hadisə kimi qiymətləndirilib. Özbəkistanın sədrliyi ilə Daşkənddə keçirilmiş 7-ci Məşvərət görüşündə Azərbaycanın tamhüquqlu iştirakı ilə bağlı qərar qəbul edilib. Prezident bu prosesə verdiyi dəstəyə görə Özbəkistan rəhbərliyinə və Mərkəzi Asiya dövlət başçılarına təşəkkürünü bildirib.
Beləliklə, əvvəllər “C5” kimi xarakterizə edilən regional əməkdaşlıq formatı Azərbaycanın iştirakı ilə faktiki olaraq “C6” formatına çevrilib. Bu isə Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərinin yalnız ikitərəfli əlaqələrdən ibarət olmadığını, ölkənin daha geniş regional əməkdaşlıq sisteminə inteqrasiyasının dərinləşdiyini göstərir.
Müsahibənin əsas siyasi mesajı
Müsahibənin ümumi məzmunundan görünür ki, Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri artıq yalnız dostluq və mədəni yaxınlıq çərçivəsində deyil, çoxşaxəli strateji müttəfiqlik modeli kimi təqdim olunur. Siyasi dialoq iqtisadiyyat, investisiya, enerji, nəqliyyat, təhsil, mədəniyyət və humanitar əlaqələrlə tamamlanır.
Bu baxımdan müsahibənin əsas mesajlarından biri ondan ibarətdir ki, iki ölkə arasında münasibətlərin gələcək mərhələsi daha çox praktiki layihələrə, qarşılıqlı investisiyalara, regional nəqliyyat bağlantılarına və Türk dünyasında inteqrasiyanın gücləndirilməsinə əsaslanacaq.
Prezident İlham Əliyevin Özbəkistana səfəri ərəfəsində verdiyi bu müsahibə həm də iki ölkə arasında siyasi etimadın yüksək səviyyəsini nümayiş etdirir. Dövlətlərarası sənədlərin imzalanması, Ali Dövlətlərarası Şuranın fəaliyyəti, iqtisadi göstəricilərin yüksəlməsi, humanitar layihələrin artması və Azərbaycanın Mərkəzi Asiya regional platformalarına qoşulması münasibətlərin institusional və praktiki baxımdan dərinləşdiyini göstərir.
Sonda Prezident İlham Əliyev Özbəkistan xalqını ölkənin dövlət müstəqilliyinin 35-ci ildönümü münasibətilə təbrik edib, qardaş Özbəkistan xalqına sülh, əmin-amanlıq, tərəqqi və yeni nailiyyətlər arzulayıb. Bu yekun mesaj müsahibənin ümumi ruhunu – iki xalq arasında dostluq, qardaşlıq və qarşılıqlı etimada əsaslanan münasibətlərin daha da möhkəmləndirilməsi xəttini tamamlayır.
Nəticə etibarilə, İlham Əliyevin UzA-ya müsahibəsi Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin hazırkı vəziyyətinin geniş siyasi panoramasını təqdim edir. Müsahibədə vurğulanan rəqəmlər və layihələr göstərir ki, iki ölkə arasında əlaqələr yalnız siyasi bəyanatlar səviyyəsində qalmır; ticarət, investisiya, istehsal, enerji, tranzit, təhsil, mədəniyyət, turizm və vətəndaş cəmiyyəti kimi çoxsaylı sahələrdə konkret əməkdaşlıq mexanizmləri formalaşır. Eyni zamanda Azərbaycan və Özbəkistanın Türk dünyası və Mərkəzi Asiya çərçivəsində birgə fəaliyyəti münasibətlərə ikitərəfli formatdan daha geniş regional məzmun qazandırır.
Gülnar İsayeva
YAP Yevlax rayon təşkilatının fəalı