Son onilliklərdə iqlim dəyişiklikləri artıq nəzəri proqnozlardan çıxaraq gündəlik həyatın real və hiss olunan bir hissəsinə çevrilib. Qlobal temperaturun davamlı artması, atmosferdə istixana qazlarının konsentrasiyasının yüksəlməsi və təbii ekosistemlərdə baş verən dəyişikliklər planetin su balansına birbaşa təsir göstərir. Bu proses təkcə ekoloqların deyil, iqtisadçıların, şəhər planlaşdırıcılarının və dövlət siyasətini formalaşdıran qurumların da əsas müzakirə mövzusuna çevrilib.
Qlobal iqlim dəyişikliklərinin ümumi mənzərəsi
Ən diqqətçəkən məqam odur ki, iqlim dəyişiklikləri artıq sabit bir tendensiya kimi deyil, sürətlənən və güclənən bir proses kimi özünü göstərir. Quraqlıq dövrlərinin uzanması, ekstremal hava hadisələrinin artması və su resurslarının qeyri-bərabər paylanması dünyanın müxtəlif regionlarında ciddi su təhlükəsizliyi problemləri yaradır. Nəticədə, əvvəllər sabit hesab edilən su mənbələri belə artıq mövsümi və ya qeyri-sabit xarakter almağa başlayıb.
Təbii fəlakətlərin artması və iqlim anomaliyaları
Qlobal istiləşmənin ən nəzərəçarpan nəticələrindən biri ekstremal hava hadisələrinin intensivliyinin artmasıdır. Güclü leysan yağışları, sel və daşqınlar, qasırğalar və uzunmüddətli quraqlıqlar artıq daha tez-tez və daha dağıdıcı formada baş verir. Bu hadisələr təkcə təbiətə deyil, həm də insan məskunlaşmasına və iqtisadi infrastruktura ciddi ziyan vurur.
Yağıntıların strukturunda baş verən dəyişikliklər xüsusilə diqqət çəkir. Əvvəllər daha stabil və paylanmış şəkildə düşən yağışlar indi qısa müddətdə həddindən artıq intensiv formada yağır. Bu, torpağın suyu udma qabiliyyətini azaldır və nəticədə su axınları nəzarətdən çıxaraq sel və daşqınlara səbəb olur. Şəhərlərdə isə kanalizasiya və drenaj sistemləri bu yükü daşıya bilmədiyindən küçə və yaşayış əraziləri su altında qalır, sosial və iqtisadi zərərlər artır.
Mövsümlərin dəyişməsi və iqlim balansı
Mövsümlərin ənənəvi ritmi də artıq əvvəlki kimi sabit deyil. Qışların mülayim keçməsi, qar örtüyünün azalması, yaz aylarında isə qeyri-adi istilərin müşahidə olunması iqlim sistemində ciddi dəyişikliklərin baş verdiyini göstərir. Payız və yaz fəsilləri arasında sərhədlər getdikcə bulanıqlaşır.
Bu dəyişikliklər kənd təsərrüfatına birbaşa təsir edir. Bitkilərin inkişaf dövrləri dəyişdiyindən suya olan tələbat artır, torpaq daha tez quruyur və suvarma ehtiyacı yüksəlir. Eyni zamanda, yüksək temperaturun təsiri ilə buxarlanma sürətlənir, bu da həm səth sularının, həm də yeraltı su ehtiyatlarının daha sürətli azalmasına səbəb olur.
Su dövranında baş verən dəyişikliklər
Qlobal istiləşmə su dövranının təbii balansını ciddi şəkildə pozur. Temperatur artdıqca okeanlar, dənizlər, göllər və çaylardan buxarlanma sürətlənir. Atmosferdə toplanan su buxarı müəyyən bölgələrdə kəskin yağıntılara səbəb olsa da, digər bölgələrdə uzunmüddətli quraqlıq yaradır.
Bu balanssızlıq nəticəsində su ehtiyatları coğrafi baxımdan qeyri-bərabər paylanır. Bir regionda daşqınlar və su bolluğu müşahidə edildiyi halda, başqa bir regionda içməli su çatışmazlığı yaranır. Bu isə qlobal su idarəetməsini daha da çətinləşdirir və beynəlxalq səviyyədə əməkdaşlığı zəruri edir.
İçməli su ehtiyatlarının azalmasının kompleks səbəbləri
İçməli su ehtiyatlarının azalması tək bir səbəblə izah oluna bilməz. Əsas faktor qlobal istiləşmə olsa da, bununla yanaşı bir sıra əlavə amillər də mövcuddur. Temperaturun yüksəlməsi buxarlanmanı artırır, bu isə su ehtiyatlarının daha tez tükənməsinə gətirib çıxarır.
Yağıntı rejimlərinin dəyişməsi də mühüm rol oynayır. Bəzi ərazilərdə həddindən artıq yağıntı düşdüyü halda, digər bölgələrdə illərlə davam edən quraqlıq müşahidə olunur. Kiçik çayların quruması, göllərin səviyyəsinin azalması və yeraltı suların aşağı düşməsi bu prosesin daha da dərinləşməsinə səbəb olur.
Bundan əlavə, insan fəaliyyəti də bu problemi gücləndirir. Sənayeləşmə, urbanizasiya, meşələrin qırılması və torpaq örtüyünün deqradasiyası suyun təbii dövranını zəiflədir. Meşəlik ərazilərin azalması suyun torpaqda saxlanma qabiliyyətini azaldır və nəticədə su daha tez buxarlanır və ya axaraq itir.
Azərbaycanın su ehtiyatları və mövcud vəziyyət
Azərbaycan su ehtiyatları baxımından orta və aşağı səviyyəli ölkələr sırasında yer alır. Ölkədə 1400-ə yaxın şirin su mənbəyinin mövcud olduğu qeyd olunur. Lakin bu mənbələrin əksəriyyəti mövsümi xarakter daşıyır və iqlim dəyişikliklərinə həssasdır.
Su təminatında əsas rolu çaylar, göllər və yeraltı su ehtiyatları oynayır. Lakin son illərdə bu mənbələrdə də azalma tendensiyası müşahidə edilir. Xüsusilə yay mövsümündə su səviyyəsinin kəskin şəkildə düşməsi kənd təsərrüfatı və içməli su təminatında əlavə çətinliklər yaradır.
Kür və Araz hövzələrində dəyişikliklər
Kür çayı Azərbaycanın ən mühüm su mənbələrindən biridir və həm içməli su təminatı, həm də suvarma sistemləri üçün əsas resurs sayılır. Son illərdə isə çayın su səviyyəsində azalma müşahidə olunur. Yaz aylarında dağlarda qar və buzların əriməsi nəticəsində suyun səviyyəsi nisbətən artsa da, yay aylarında ciddi eniş qeydə alınır.
Araz çayı və onun qollarında, xüsusilə Arpa çayında da oxşar vəziyyət müşahidə edilir. Uzunmüddətli müşahidələr göstərir ki, bəzi illərdə su həcmi normadan aşağı düşərək kənd təsərrüfatı və içməli su sistemlərinə təzyiq yaradır. Bu tendensiya davam edərsə, regionda su təhlükəsizliyi daha da risk altına düşə bilər.
Bakı şəhərində su təminatı və artan risklər
Bakı şəhərinin su təminatı strateji əhəmiyyət daşıyır və əsasən Kür çayı sisteminə bağlıdır. Lakin artan əhali, urbanizasiya və iqlim dəyişiklikləri bu sistemin yükünü artırır. Nəticədə, su təminatında fasilələr və qeyri-sabitlik riski yüksəlir.
2024–2025-ci illərdə yay aylarında müşahidə edilən su çatışmazlığı problemləri bu sahədə əlavə tədbirlərin görülməsini daha da aktuallaşdırıb. Mövcud infrastrukturun modernləşdirilməsi, su itkilərinin azaldılması və alternativ mənbələrin yaradılması artıq prioritet istiqamətlərdən biri kimi qiymətləndirilir.
Duzsuzlaşdırma və alternativ su strategiyaları
Gələcəkdə su təhlükəsizliyinin təmin olunması üçün alternativ həllərin tətbiqi mühüm rol oynayacaq. Xüsusilə dəniz suyunun duzsuzlaşdırılması texnologiyaları strateji əhəmiyyət daşıyır. Xəzər dənizinin potensialı bu baxımdan Azərbaycanın su ehtiyatlarını diversifikasiya etmək üçün mühüm imkan yaradır.
Bununla yanaşı, suyun səmərəli idarə olunması, şəbəkə itkilərinin azaldılması, müasir su idarəetmə texnologiyalarının tətbiqi və ictimai maarifləndirmə də vacibdir. Suya qənaət mədəniyyətinin formalaşdırılması uzunmüddətli perspektivdə mühüm nəticələr verə bilər.
Perspektiv
Qlobal istiləşmə və iqlim dəyişiklikləri su ehtiyatlarının azalmasını sürətləndirən əsas faktor olaraq qalır. Bu proses yalnız ekoloji deyil, həm də sosial və iqtisadi təhlükə yaradır. Su dövranının pozulması və yağıntı rejimlərinin dəyişməsi gələcəkdə daha ciddi problemlərə səbəb ola bilər.
Gələcəkdə su təhlükəsizliyinin təmin olunması üçün dövlətlərarası əməkdaşlıq, texnoloji yeniliklər və strateji planlaşdırma zəruridir. Əks halda, artan su qıtlığı həm regional, həm də qlobal səviyyədə ciddi böhranlara yol aça bilər.
Su resurslarının qorunması və adaptasiya tədbirləri
Mövcud vəziyyət göstərir ki, su ehtiyatlarının azalması problemi təkcə təbii proseslərin nəticəsi deyil, həm də idarəetmə və planlaşdırma ilə birbaşa bağlıdır. Buna görə də su resurslarının qorunması istiqamətində kompleks yanaşma tətbiq olunmalıdır. İlk növbədə su itkilərinin azaldılması vacibdir, çünki bir çox ölkələrdə suyun böyük hissəsi köhnəlmiş infrastruktur səbəbindən istifadəçiyə çatmadan itir.
Eyni zamanda, suyun təkrar istifadəsi və emal olunmuş tullantı sularının sənaye və kənd təsərrüfatında yenidən dövriyyəyə qaytarılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu yanaşma həm içməli suya olan təzyiqi azaldır, həm də ümumi su balansını sabitləşdirməyə kömək edir. Su anbarlarının və suvarma sistemlərinin müasir texnologiyalarla yenilənməsi də bu prosesdə əsas rol oynayır.
Digər vacib istiqamət ictimai maarifləndirmədir. Əhali arasında suya qənaət vərdişlərinin formalaşdırılması, suyun düzgün istifadəsi ilə bağlı davranış dəyişiklikləri uzunmüddətli nəticələr verə bilər. Məktəblərdə və ictimai kampaniyalarda su resurslarının əhəmiyyəti barədə məlumatlandırma aparılması gələcək nəsillərin daha məsuliyyətli yanaşmasına şərait yaradır.
Bundan əlavə, iqlim dəyişikliklərinə uyğunlaşma strategiyaları hazırlanmalı və yerli şəraitə uyğunlaşdırılmalıdır. Yağıntıların qeyri-sabitliyi nəzərə alınaraq su ehtiyatlarının mövsümi planlaşdırılması, alternativ mənbələrin yaradılması və risklərin əvvəlcədən proqnozlaşdırılması mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu tədbirlər həyata keçirildiyi halda, su qıtlığı riskinin azaldılması mümkündür və uzunmüddətli su təhlükəsizliyi təmin oluna bilər.
Qeyd: Yazı “Rəvan” Gəncliyə Dəstək İctimai Birliyi Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirdiyi “Gənclər arasında sudan qənaətlə istifadənin təşviqi” layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.
