Pul iqtisadiyyatın qan dövranıdır. İnsan orqanizmində qan necə ki, bütün orqanlara oksigen və enerji daşıyır, iqtisadiyyatda da pul istehsalı, ticarəti, investisiyanı və istehlakı hərəkətdə saxlayır.

Əgər qan dövranı dayanarsa, orqanizm zəifləyər. Eyni şəkildə, pul dövriyyəsinin həddindən artıq məhdudlaşdırılması da iqtisadi aktivliyi azalda, investisiyaları ləngidə və sahibkarlığın inkişafını çətinləşdirə bilər.

Lakin bu o demək deyil ki, maliyyə nəzarəti lazım deyil. Dövlətlərin çirkli pulların yuyulmasının, terrorizmin maliyyələşdirilməsinin, vergi yayınmasının və maliyyə cinayətlərinin qarşısını almaq üçün nəzarət mexanizmləri tətbiq etməsi vacibdir. Əsas məsələ təhlükəsizlik ilə iqtisadi azadlıq arasında düzgün tarazlığın qorunmasıdır.

Pul Dövriyyəsinin Əhəmiyyəti

Pul iqtisadiyyatda bir neçə əsas funksiyanı yerinə yetirir:
- mal və xidmətlərin alqı-satqısını təmin edir;
- investisiyaları maliyyələşdirir;
- yeni bizneslərin yaranmasına şərait yaradır;
- məşğulluğu artırır;
- istehlakı və istehsalı stimullaşdırır.

Pul nə qədər sürətli və təhlükəsiz dövr edərsə, iqtisadi aktivlik də bir o qədər yüksək ola bilər.

Həddindən Artıq Nəzarətin Mümkün Nəticələri

Əgər maliyyə əməliyyatları lazımsız dərəcədə mürəkkəbləşərsə və ya uzun müddət gecikərsə, bunun bir sıra iqtisadi nəticələri yarana bilər.

1. İnvestisiyaların azalması

İnvestorlar və şirkətlər kapitalın sərbəst hərəkət edə bildiyi bazarlara üstünlük verirlər. Əməliyyatların uzun müddət yoxlanılması və ya qeyri-müəyyən prosedurlar investisiya qərarlarını ləngidə bilər.

2. Beynəlxalq ticarətin yavaşıması

İxracatçılar və idxalçılar ödənişlərin vaxtında həyata keçirilməsinə ehtiyac duyurlar. Maliyyə axınındakı gecikmələr tədarük zəncirinə və müqavilələrin icrasına təsir göstərə bilər.

3. Kiçik və orta sahibkarlığın çətinlikləri

Likvidlik problemi yaşayan kiçik müəssisələr üçün ödənişlərin gecikməsi əməkhaqqı, vergi və təchizatçı ödənişlərinə mənfi təsir göstərə bilər.

4. İnnovasiyaların ləngiməsi

Rəqəmsal ödəniş sistemləri, fintech və blokçeyn texnologiyaları sürətli maliyyə əməliyyatları tələb edir. Həddindən artıq inzibati maneələr innovativ layihələrin inkişaf tempini azalda bilər.

Tarixi və Beynəlxalq Nümunələr

2008-ci il qlobal maliyyə böhranından sonra bir çox ölkələr maliyyə sektorunda nəzarəti gücləndirdi. Bu tədbirlər bank sisteminin dayanıqlığını artırmağa kömək etsə də, bəzi şirkətlər üçün kredit əldə etmək daha çətin oldu və biznes aktivliyi müəyyən dövrdə zəiflədi.

Digər tərəfdən, Sinqapur və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri kimi ölkələr güclü maliyyə nəzarətini rəqəmsal xidmətlər və sürətli prosedurlarla birləşdirərək həm təhlükəsizliyi, həm də investisiya cəlbediciliyini artırmağa çalışırlar.

Rəqəmsal Valyutalar və Yeni İmkanlar

Blokçeyn texnologiyası və rəqəmsal aktivlər beynəlxalq ödənişlərin daha sürətli, daha şəffaf və daha səmərəli həyata keçirilməsi üçün yeni imkanlar təqdim edir.

Bununla belə, bu sahədə də hüquqi tənzimləmə, istehlakçıların qorunması və maliyyə təhlükəsizliyi vacib olaraq qalır. Texnologiyanın üstünlüklərindən istifadə edilərkən risklərin idarə olunması da nəzərə alınmalıdır.

Güclü iqtisadiyyat yalnız sərt nəzarətlə deyil, həm də etibar, şəffaflıq və çevik maliyyə sistemi ilə formalaşır.
Dövlətin vəzifəsi pulun hərəkətini tam dayandırmaq deyil, onun qanuni, təhlükəsiz və səmərəli dövriyyəsini təmin etməkdir.

İqtisadi inkişafın əsas şərtlərindən biri odur ki, kapital sərbəst şəkildə məhsuldar sahələrə yönələ bilsin, sahibkarlar və investorlar isə aydın, proqnozlaşdırıla bilən və etibarlı maliyyə mühitində fəaliyyət göstərə bilsinlər.

Bir Qərarın Minlərlə İnsana Təsiri

Təsəvvür edin ki, bir investor yeni bir zavod tikmək üçün ölkəyə 1 milyard dollar investisiya gətirmək istəyir. Lakin vəsaitin ölkəyə daxil olması və ya istifadəsi aylarla gecikir.

Bu müddətdə tikinti başlamır. Tikinti başlamadığı üçün sement zavodu sifariş almır, dəmir istehsalçısı məhsul sata bilmir, yük maşınları işləmir, yüzlərlə podratçı gəlir əldə etmir. Minlərlə insan üçün nəzərdə tutulan yeni iş yerləri yaranmır. Dövlət isə əməkhaqqı vergisi, sosial sığorta və digər vergi daxilolmalarını itirir.

Bir maliyyə əməliyyatındakı gecikmə domino effekti yaradaraq onlarla sektora təsir edir.

Bir fermer təsərrüfatı xaricə meyvə ixrac edir. Xarici alıcı ödənişi edir, lakin vəsait müxtəlif prosedurlar səbəbindən gecikdiyi üçün fermer yeni məhsul ala bilmir. Mövsüm keçir, məhsul tarlada qalır, işçilərin maaşları gecikir və ixrac müqavilələrinin bir hissəsi ləğv olunur.

Pulun gecikməsi nəticədə məhsul itkisinə, gəlir azalmasına və bazar itkisinə səbəb olur.
Bir texnologiya şirkəti xarici investordan maliyyə cəlb edir. Məqsəd süni intellekt platforması hazırlamaqdır. Lakin vəsaitdən istifadə uzun müddət mümkün olmur.

Bu müddətdə proqramçılar başqa şirkətlərə keçir, layihə gecikir, rəqiblər bazara daha tez daxil olur və investor layihəyə marağını itirir.

Bəzən itirilən zaman, itirilən puldan daha dəyərli olur.

Bir xarici turist ölkəyə gəlir. O, oteldə qalmaq, restoranlarda yemək, alış-veriş etmək və əyləncə mərkəzlərindən istifadə etmək istəyir. Lakin ödəniş sistemlərində çətinliklər və ya məhdudiyyətlərlə qarşılaşır.
Nəticədə daha az xərcləyir və növbəti səfərində başqa ölkəni seçir. Bir turistin xərcləmədiyi pul təkcə hotelin deyil, restoranın, taksi sürücüsünün, mağazaların və xidmət sektorunun da gəlirini azaldır.

Bir beynəlxalq şirkət regional ofisini hansı ölkədə açacağını qiymətləndirir. Bir ölkədə şirkət hesabı açmaq, kapital köçürmək və ödəniş etmək bir neçə gün çəkir. Digər ölkədə isə eyni proses aylarla davam edir.
Şirkət daha çevik maliyyə mühitinə malik ölkəni seçir. Bununla birlikdə minlərlə potensial iş yeri, vergi gəliri və yeni texnologiyalar da həmin ölkəyə yönəlir.

Bir xəstəxana xaricdən həyati əhəmiyyət daşıyan tibbi avadanlıq sifariş edir. Ödəniş gecikdiyi üçün avadanlıq göndərilmir. Nəticədə yeni şöbə fəaliyyətə başlamır, xəstələr daha uzun gözləməli olur və səhiyyə xidmətlərinin keyfiyyəti aşağı düşür.

Maliyyə axınındakı gecikmə bəzən yalnız iqtisadi deyil, sosial nəticələr də doğurur.

Bir damarın bağlanması yalnız bir orqana deyil, bütün bədənə təsir etdiyi kimi, qanuni maliyyə axınının uzun müddət ləngiməsi də yalnız bir şirkəti deyil, bütöv iqtisadi zənciri təsirləndirə bilər. Buna görə də güclü iqtisadiyyatın əsas şərtlərindən biri təhlükəsizliklə yanaşı, sürətli, şəffaf və etibarlı maliyyə dövriyyəsinin təmin edilməsidir.
Pul iqtisadiyyatın qan dövranıdır. Qan dövranı zəiflədikdə orqanizm necə gücdən düşürsə, maliyyə axını lazımsız maneələrlə üzləşdikdə də iqtisadiyyatın inkişaf tempi zəifləyə bilər. Əsas məqsəd təhlükəsizliklə iqtisadi dinamizm arasında düzgün tarazlığı qorumaqdır.

Güləli Bağırov.

AzTürk Holding-in prezidenti