2026-cı il sentyabrın 22-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin sədrliyi ilə “Azərbaycan Respublikasında 2027–2030-cu illərdə dağ-mədən (metal filizləri) və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramı”na həsr olunmuş müşavirə keçirilib. Müşavirədə ölkənin mineral-xammal potensialından daha səmərəli istifadə olunması, dağ-mədən sənayesinin müasir tələblər əsasında inkişaf etdirilməsi, metallurgiya sahəsində yeni istehsal güclərinin yaradılması və ixrac imkanlarının genişləndirilməsi məsələləri müzakirə olunub.
Prezident İlham Əliyevin çıxışının əsas məzmununu Azərbaycanın iqtisadiyyatının şaxələndirilməsi və qeyri-neft sektorunun inkişafında dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin rolunun artırılması təşkil edir. Dövlət başçısı bu sahəni ölkə iqtisadiyyatı üçün perspektivli istiqamətlərdən biri kimi xarakterizə edib. Onun sözlərinə görə, hazırlanmış Dövlət Proqramının həyata keçirilməsi nəticəsində ölkə iqtisadiyyatına əhəmiyyətli maliyyə təsirinin təmin edilməsi gözlənilir və illik müsbət maliyyə təsirinin bir milyard manatdan çox olması nəzərdə tutulur.
Dövlət Proqramının hazırlanması 2026-cı il aprelin 1-də imzalanmış Prezident Sərəncamı ilə əlaqələndirilir. Həmin Sərəncamda dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafının iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, sənayeləşmənin dərinləşdirilməsi, ixracın strukturunun genişləndirilməsi və regionların sosial-iqtisadi inkişafı baxımından əhəmiyyəti vurğulanıb. Sənəddə əsas məqsədlərdən biri xammalın hasilatından son məhsulun istehsalına qədər uzanan dəyər zəncirinin inkişaf etdirilməsi və yüksək əlavə dəyər yaradan metal emalının genişləndirilməsi kimi müəyyənləşdirilib.
Müşavirədə təqdim edilən məlumatlara əsasən, 2027–2030-cu illərdə Dövlət Proqramı çərçivəsində ümumi investisiya ehtiyacı 5,3 milyard manat qiymətləndirilir. Bu vəsaitin 1,1 milyard manatının dövlət büdcəsi, 2,2 milyard manatının dövlət müəssisələrinin vəsaiti, o cümlədən kredit və borc kapitalı, 2 milyard manatının isə özəl vəsaitlər, o cümlədən borc kapitalı hesabına formalaşdırılması nəzərdə tutulur. Beləliklə, investisiyaların təxminən 80 faizinin qeyri-büdcə mənbələri hesabına cəlb edilməsi planlaşdırılır.
Proqramın mühüm istiqamətlərindən biri yeni istehsal güclərinin yaradılması və mövcud resursların daha geniş şəkildə iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsidir. Qarşıdakı dörd il ərzində yaradılacaq yeni güclər hesabına sektorun əlavə dəyərinin və illik ixrac potensialının 2,6 dəfə artırılması hədəflənir. Bu, dağ-mədən sənayesinin yalnız xammal hasil edən sahə kimi deyil, emal, metallurgiya və ixracyönümlü istehsal zəncirinin mühüm elementi kimi inkişaf etdirilməsini nəzərdə tutur.
Dövlət Proqramında “Filizçay”, “Daşkəsən”, “Ortakənd” və “Söyüdlü” yataqlarının istismara hazırlanmasına xüsusi əhəmiyyət verilir. “Filizçay” yatağında mis, sink və qurğuşunun tamhəcmli emalının həyata keçirilməsi nəzərdə tutulur. “Söyüdlü” layihəsi çərçivəsində flotasiya üsulu ilə qızılın emalı, “Daşkəsən” layihəsi üzrə isə poladtökmə sahəsinin xammal təminatını gücləndirəcək isti briketləşdirilmiş dəmir istehsalının yaradılması planlaşdırılır.
“Daşkəsən” layihəsi xüsusilə qara metallurgiyanın inkişafı baxımından əhəmiyyətli istiqamət kimi təqdim olunur. Layihə çərçivəsində illik 2 milyon ton isti briketləşdirilmiş dəmir istehsal gücünün yaradılması nəzərdə tutulur. Təqdimata əsasən, bunun təxminən 1,7 milyon tonluq hissəsi ixrac potensialı formalaşdıracaq. Belə istehsal gücünün yaradılması həm daxili sənayenin xammalla təminatına, həm də Azərbaycan metallurgiya məhsullarının xarici bazarlara çıxarılmasına imkan yarada bilər.
Əlvan metallurgiya istiqamətində isə “Filizçay” yatağı xüsusi yer tutur. Burada mis, sink və qurğuşun ehtiyatlarının hasilata hazırlanması Azərbaycanın ixrac portfelinin genişləndirilməsi baxımından nəzərdə tutulur. Eyni zamanda, “Dəmirli” yatağında əlavə mis ehtiyatlarının istifadəsi imkanlarının araşdırılması, “Zəylik” alunit yataqlarının isə gələcəkdə alüminium dəyər zəncirinin xammal bazasının formalaşdırılmasına cəlb edilməsi imkanlarının qiymətləndirilməsi planlaşdırılır.
Dövlət Proqramının mühüm cəhətlərindən biri də onun yalnız 2030-cu ilədək olan konkret istehsal hədəfləri ilə məhdudlaşmamasıdır. Proqram çərçivəsində növbəti mərhələlər üçün də potensial layihələrin müəyyənləşdirilməsi nəzərdə tutulur. Məsələn, “Filizçay” polimetal yatağında mis, sink və qurğuşun ehtiyatlarının iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsi imkanlarının qiymətləndirilməsi, “Dəmirli” yatağında əlavə mis ehtiyatlarından istifadə perspektivlərinin araşdırılması və alüminium sənayesinin xammal bazasının genişləndirilməsi istiqamətində işlərin davam etdirilməsi planlaşdırılır.
Prezidentin çıxışında geoloji kəşfiyyat işlərinin genişləndirilməsi də mühüm istiqamət kimi diqqətə çatdırılıb. Xüsusilə Qarabağ və Şərqi Zəngəzur ərazilərində mineral resursların öyrənilməsi, yeni yataqların müəyyənləşdirilməsi və onların gələcəkdə iqtisadi dövriyyəyə cəlb olunması üçün geoloji tədqiqatların aparılması nəzərdə tutulur. Bu yanaşma həmin ərazilərin iqtisadi potensialının artırılması ilə yanaşı, ölkənin ümumi mineral-xammal bazasının genişləndirilməsi məqsədinə də xidmət edir.
Dağ-mədən sənayesinin inkişafı ilə bağlı işlərin digər mühüm istiqaməti mineral resurs bazasının artırılmasıdır. Təqdim olunan məlumata görə, ilkin axtarış və qiymətləndirmə mərhələsində dövlət büdcəsi hesabına 15 min kvadratkilometr ərazidə tədqiqatlar aparılır və bu işlərin 2027-ci ildə tamamlanması planlaşdırılır. Bu araşdırmalar gələcəkdə yeni yataqların müəyyənləşdirilməsi və onların iqtisadi potensialının qiymətləndirilməsi üçün əsas yarada bilər.
Proqramın həyata keçirilməsində dövlət və özəl sektorun əməkdaşlığına da böyük əhəmiyyət verilir. Ümumi investisiya ehtiyacının əhəmiyyətli hissəsinin büdcədənkənar mənbələr hesabına qarşılanmasının planlaşdırılması özəl investisiyaların və dövlət müəssisələrinin maliyyə imkanlarının səfərbər edilməsini əsas məsələlərdən birinə çevirir. Bu baxımdan Dövlət Proqramı həm dövlət investisiyalarının, həm də özəl kapitalın dağ-mədən və metallurgiya sahəsinə yönəldilməsi üçün çərçivə sənədi rolunu oynayır.
Sənədin təsdiq edilməsi ilə bağlı 23 sentyabr 2026-cı il tarixli Prezident Sərəncamında Nazirlər Kabinetinə Dövlət Proqramında nəzərdə tutulan tədbirlərin əlaqələndirilməsi və icrasına nəzarət etmək, proqramın icra vəziyyəti barədə ildə bir dəfə Prezidentə məlumat vermək tapşırılıb. Eyni zamanda, proqramın tədbirlərinin monitorinqi və qiymətləndirilməsi Nazirlər Kabinetinin sifarişi əsasında İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzi tərəfindən həyata keçiriləcək.
Dövlət Proqramının maliyyə təminatı da ayrıca müəyyənləşdirilib. Prezidentin Sərəncamına əsasən, Maliyyə Nazirliyi və İqtisadiyyat Nazirliyi hər il dövlət büdcəsinin və dövlət investisiya proqramlarının hazırlanması zamanı Dövlət Proqramında nəzərdə tutulan tədbirlərin maliyyələşdirilməsi üçün zəruri vəsaitlərin nəzərdə tutulması ilə bağlı tədbirlər görməlidirlər.
Ümumilikdə, müşavirədə səsləndirilən yanaşmadan görünür ki, 2027–2030-cu illər üçün Dövlət Proqramı Azərbaycanın dağ-mədən və metallurgiya sənayesində yeni inkişaf mərhələsinin formalaşdırılmasına yönəlib. Burada əsas xətt yalnız filiz hasilatının artırılması deyil, xammalın emalı, metal istehsalı, əlavə dəyərin yüksəldilməsi, ixrac imkanlarının genişləndirilməsi və yeni sənaye zəncirlərinin yaradılmasıdır.
Bu baxımdan proqramın əsas məqsədlərindən biri Azərbaycanın zəngin mineral resurslarının daha səmərəli iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsidir. Mis, sink, qurğuşun, qızıl, dəmir və alunit kimi resurslar üzrə hasilat və emal imkanlarının genişləndirilməsi müxtəlif sənaye sahələrinin inkişafına təsir göstərə bilər. Eyni zamanda, metallurgiya məhsullarının istehsalının artırılması ölkənin ixrac strukturunda xammal məhsullarının payının tədricən daha yüksək əlavə dəyərli məhsullarla tamamlanmasına imkan yarada bilər.
Prezident İlham Əliyevin müşavirədəki çıxışı bu baxımdan dövlətin qeyri-neft sektorunun inkişafına, sənaye potensialının artırılmasına və təbii sərvətlərdən daha səmərəli istifadə olunmasına yönəlmiş siyasətinin dağ-mədən və metallurgiya sahəsində konkret layihələr vasitəsilə davam etdirildiyini göstərir. Dövlət Proqramının 2027-ci ildən icrasına başlanması nəzərdə tutulur və onun qarşıdakı illərdə bu sahənin inkişafı üçün əsas yol xəritələrindən biri olması planlaşdırılır.
Beləliklə, 2027–2030-cu illər üzrə Dövlət Proqramı Azərbaycan iqtisadiyyatında mineral resursların hasilatından onların emalına və son məhsul istehsalına qədər uzanan dəyər zəncirinin genişləndirilməsini qarşıya məqsəd qoyur. 5,3 milyard manatlıq investisiya ehtiyacı, yeni mədən və emal layihələri, 2030-cu ilədək sektorun əlavə dəyərinin və illik ixrac potensialının 2,6 dəfə artırılması hədəfi, həmçinin yeni geoloji kəşfiyyat işləri bu proqramın miqyasını müəyyən edən əsas göstəricilərdir.
Gülnar İsayeva
YAP Yevlax rayon təşkilatının fəalı
