Bu gün Prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə keçirilən və 2027–2030-cu illərdə dağ-mədən (metal filizləri) və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramına həsr olunan müşavirə Azərbaycanın sənaye siyasətində yeni mərhələnin konturlarını aydın şəkildə ortaya qoydu. Prezidentin çıxışı təkcə bir proqramın təqdimatı deyildi; bu, ölkənin iqtisadi modelində xammal yönümlü yanaşmadan daha yüksək əlavə dəyər yaradan sənaye strukturuna keçid barədə strateji mesaj idi. Bugünkü müşavirə ölkənin sənaye siyasətində növbəti strateji mərhələ kimi dəyərləndirilə bilər.
Dövlət başçısının çıxışında əsas xətt ondan ibarət oldu ki, Azərbaycan artıq təkcə təbii resursların hasilatına deyil, onların ölkə daxilində emalına, sənaye zəncirinin tamamlanmasına və ixrac gəlirlərinin artırılmasına yönəlməlidir. Bu yanaşma, əslində, son illərdə aparılan iqtisadi şaxələndirmə siyasətinin məntiqi davamıdır. Neft hasilatının təbii azalması fonunda qeyri-neft sektorunun önəmi daha da artır və dağ-mədən metallurgiya kompleksi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Prezident İlham Əliyev proqramın yalnız sənaye layihələri toplusu olmadığını, eyni zamanda regional inkişaf, məşğulluq, infrastruktur və ixrac strategiyası ilə sıx bağlı olduğunu vurğuladı. Beş mindən çox yeni daimi iş yerinin açılması perspektivi bu proqramın sosial təsirini göstərir. Lakin daha vacib məqam odur ki, yaradılacaq iş yerləri sadəcə əmək bazarını genişləndirmir, həm də regionlarda sənaye mədəniyyətini və ixtisaslı kadr bazasını gücləndirir. Bu isə uzunmüddətli inkişaf üçün əsas şərtlərdən biridir.
Çıxışın diqqətçəkən məqamlarından biri proqramın maliyyə və icra mexanizmlərinə dair aydınlıq idi. Prezident qeyd etdi ki, qəbul olunan dövlət proqramları konkret, qısamüddətli və nəzarət mexanizmləri müəyyən edilmiş sənədlərdir. Bu, Azərbaycanın son illərdə planlaşdırmadan icraya keçid baxımından fərqli idarəetmə modelinə üstünlük verdiyini göstərir. Başqa sözlə, proqram sadəcə niyyət sənədi deyil, icrası üçün maliyyə və institusional baza formalaşdırılmış yol xəritəsidir.
Dağ-mədən sahəsinin inkişafında tarixi amillərə toxunan Prezident işğal dövründə bir çox yataqların Azərbaycan nəzarətindən kənarda qalmasını xatırlatdı. Bu məqam analitik baxımdan mühümdür, çünki hazırkı Dövlət Proqramı təkcə iqtisadi deyil, həm də siyasi-coğrafi reallıqlara cavab verir. Azad edilmiş ərazilərdə yerləşən yataqların, xüsusilə Kəlbəcər, Ağdərə və Zəngilan istiqamətindəki resursların dövriyyəyə cəlb olunması həm iqtisadi bərpanın, həm də postmünaqişə reinteqrasiyasının mühüm hissəsidir. Məhz buna görə də dövlət başçısı xüsusilə işğaldan azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun inkişafında bu proqramın roluna diqqət çəkdi.
Prezidentin Naxçıvan Muxtar Respublikasına dair səsləndirdiyi fikirlər də strateji xarakter daşıyır. Muxtar respublikada geoloji kəşfiyyatın genişləndirilməsi ehtimal olunan ehtiyatların aşkarlanmasına, nəticə etibarilə isə yeni sənaye coğrafiyasının formalaşmasına gətirib çıxara bilər. Bu, Azərbaycanın mineral resurs potensialının təkcə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurla məhdudlaşmadığını, ölkənin digər bölgələrində də yeni imkanların mövcud olduğunu göstərir.
Müşavirədə Qərb Sənaye Parkının yaradılması və bu parkın dağ-mədən sənayesinə xidmət edəcək infrastrukturu barədə səslənən fikirlər də vacib idi. Burada əsas məqsəd filizdən son məhsula qədər tam zəncirin qurulmasıdır. Bu yanaşma sadə hasilat modelindən fərqli olaraq, ölkə daxilində zənginləşdirmə, emal, yarımfabrikat və hazır məhsul istehsalını hədəfləyir. Analitik baxımdan bu, Azərbaycanın ixrac strukturunu dəyişmək potensialına malikdir. Çünki xammal ixracı ilə hazır məhsul ixracı arasında gəlir fərqi çox böyükdür.
Prezidentin ekoloji məsələlərə xüsusi diqqət yetirməsi də diqqətdən yayınmadı. Dağ-mədən sənayesi adətən yüksək ekoloji risklərlə müşayiət olunur. Buna görə də dövlət başçısının “əsas sərvətimiz təbiətdir” fikri proqramın yalnız iqtisadi deyil, həm də dayanıqlılıq prizmasından qurulduğunu göstərir. Bu yanaşma investorlar üçün də mühümdür, çünki müasir qlobal sənaye standartlarında ekoloji uyğunluq artıq əlavə şərt deyil, əsas tələbdir.
Metallurgiya blokunda alüminium istehsalının genişləndirilməsi, dəmir filizi, mis, qızıl və digər strateji metallar üzrə dəyər zəncirinin yaradılması Azərbaycanın sənaye xəritəsində keyfiyyətcə yeni mərhələ vəd edir. Prezidentin çıxışından aydın olur ki, məqsəd təkcə hasilat həcmlərini artırmaq deyil, həm də bu məhsulların ölkə daxilində daha dərin emalını təmin etməkdir. Bu isə daha çox vergi gəliri, daha çox ixrac, daha çox texnoloji bilik və daha çox sənaye asılılığının azalması deməkdir.
Maliyyələşmə məsələsi bu proqramın ən həssas tərəflərindən biridir. Prezident proqramın dövlət büdcəsi ilə yanaşı, dövlət müəssisələri, özəl sektor və xarici investorların hesabına da reallaşmasının mümkün olduğunu bildirdi. Bu, bir tərəfdən dövlətin layihəyə siyasi dəstəyini, digər tərəfdən isə maliyyə yükünün təkcə büdcə üzərinə düşməməsi arzusunu əks etdirir. Dağ-mədən və metallurgiya layihələrinin uzunmüddətli xarakteri nəzərə alındıqda, bu model praktik və zəruri görünür. Prezident İlham Əliyev bu proqramın ölkə üçün ciddi iqtisadi səmərə gətirəcəyini qeyd etdi. Onun fikrincə, sənayedə yeni güclərin yaradılması regionların inkişafını sürətləndirəcək, məşğulluğu artıracaq, ölkə büdcəsinə əlavə gəlirlər gətirəcək və ixrac imkanlarını genişləndirəcək. Azərbaycanın ehtiyat generasiya gücləri böyükdür. İndi bu gücləri real işlərə, səmərəli layihələrə yönləndirmək vaxtıdır.
Prezidentin çıxışı göstərdi ki, 2027–2030-cu illər üçün nəzərdə tutulan Dövlət Proqramı Azərbaycanın sənaye siyasətində sırf sektor proqramı deyil, daha geniş iqtisadi transformasiya alətidir. Burada məqsəd resursları hasil etməkdən çox, həmin resursları ölkə daxilində emal edib əlavə dəyərə çevirməkdir. Bu yanaşma həyata keçərsə, Azərbaycan təkcə regional xammal bazası kimi deyil, həm də strateji metallara əsaslanan sənaye mərkəzi kimi mövqeyini gücləndirə bilər.
Bu gün dağ-mədən və metallurgiya sənayesi Azərbaycanda növbəti böyük sənaye mərhələsinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilməkdədir. Yeni Dövlət Proqramı yalnız xammal hasilatını deyil, emalı, dəyər zəncirinin ölkə daxilində qurulmasını, ixracın artırılmasını və regionlarda yeni iqtisadi canlanmanın yaradılmasını hədəfləyir. Bu baxımdan, Prezidentin səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycanın iqtisadi gələcəyi üçün strateji yol xəritəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Əlisahib Hüseynov, Azərbaycan Həmrəylik Komitəsinin sədri
