XX-XXI əsrlərdə Türk xalqlarının tarixi, mədəniyyəti, dövlətçiliyi və mənəvi irsinin öyrənilməsində əhəmiyyətli irəliləyişlərə baxmayaraq, Türk fəlsəfəsi tarixinin vahid konseptual sistem kimi nəzərdən keçirilməsi məsələsi hələ də kifayət qədər həll olunmamış sahələrdən biri olaraq qalır. Türk dünyasının tarixi və mədəni irsi tez-tez etnoqrafiya, folklor, dilçilik, tarix, arxeologiya və ya dinşünaslıq kontekstində öyrənilmişdir. Bu irsin arxasında duran dünyagörüşünün, ontoloji, epistemoloji, etik və sosial-siyasi ideyaların vahid fəlsəfi sistem kimi təhlili nisbətən yeni bir vəzifədir.

Bu kontekstdə, Azərbaycan alimi, fəlsəfə doktoru, dosent Faiq Qəzənfər oğlu Ələkbərlinin cari ildə (2026) nəşr olunan “Türk xalqlarının fəlsəfəsi tarixi. Qədim dövr” adlı əsəri xüsusi diqqətə layiqdir. Kitabın əsas diqqət mərkəzində İslamdan əvvəlki dövrdə Türk xalqlarının fəlsəfi düşüncəsinin əsas istiqamətləri, onun nümayəndələri və dünyagörüşü əsasları sistemləşdirilir.

Əsərdə müəllif Türk fəlsəfəsinin yalnız qədim Yunan, Hind, Çin, İran və digər fəlsəfi ənənələrin kölgəsində izah edilə bilməyəcəyini qeyd edir və Türk xalqlarının öz fəlsəfi düşüncə ənənələrinə malik olduğu konsepsiyasını əsaslandırmağa çalışır. Müəllifin fikrincə, Türk fəlsəfəsi yalnız sonrakı dini və fəlsəfi təlimlərin tərkib hissəsi deyil, həm də özünəməxsus tarixi dinamikası, konsepsiyaları və dəyərləri olan intellektual irsdir.

Bu kitabın digər mühüm xüsusiyyəti onun mövzusunun müasir Türkiyə ilə məhdudlaşmamasıdır. “Türk fəlsəfəsi” anlayışı Türküstan, Azərbaycan, Anadolu, Krım, Tatarıstan, Başqırdıstan, Uyğur bölgəsi, Qaqauziya və Türk xalqlarının yaşadığı digər bölgələri əhatə edən geniş sivilizasiya məkanı kimi qəbul edilir.

Buna görə də əsər Türk dünyasının intellektual tarixini nəzərdən keçirməyə yönəlmiş böyük bir elmi səy kimi qiymətləndirilə bilər.

1. Əsərin müəllifi və elmi istiqaməti

Faiq Ələkbərli Azərbaycan fəlsəfə elmi sahəsində Türk fəlsəfəsi, milli ideya, milli şüur ​​və tarixi-fəlsəfi düşüncə məsələlərini araşdıran alimdir. Kitabda verilən məlumata görə, o, Bakı Dövlət Universitetində fəlsəfə və fəlsəfə tarixi üzrə təhsil almış, 2005-ci ildə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin sosial-siyasi və fəlsəfi ideyaları üzrə dissertasiya müdafiə etmiş və 2013-cü ildə dosent adına layiq görülmüşdür. O, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunda Türk xalqlarının fəlsəfi fikir tarixi və müasir fəlsəfə sahəsində çalışmaqdadır.

Onun elmi maraqları milli ideologiya, türkçülük, azərbaycançılıq, milli şüur, milli etika, təhsil fəlsəfəsi, sivilizasiya və Türk fəlsəfəsinin tarixi kimi sahələri əhatə edir. Bu hal kitabın konseptual istiqamətini anlamaq üçün vacibdir. Çünki müəllif Türk fəlsəfəsini təkcə tarixi məlumatlar toplusu kimi deyil, həm də Türk xalqlarının özünüdərkinin, tarixi yaddaşının və mənəvi kimliyinin əsası kimi nəzərdən keçirir.


F.Ələkbərlinin əvvəlki əsərləri arasında “Turan sivilizasiyasına giriş: Turan məfkurəsi və tanrıçılıq”, “Azərbaycan Türk fəlsəfəsi və ictimai fikir tarixi (XIX–XX əsrlər)”, “Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi Baxış” kimi çoxcildli tədqiqatları var. Buna görə də, “Türk xalqları fəlsəfəsi tarixi. Q ədim dövr” kitabı müəllifin uzun illər davam edən tədqiqatlarının məntiqi davamıdır.

2. Kitabın əsas məqsədi və konseptual özəllikləri

Əsərin əsas problemi “Türk fəlsəfəsi varmı?” sualına tarixi və fəlsəfi əsasda cavab verməkdir. Müəllif qeyd edir ki, müasir fəlsəfə tarixində türk fəlsəfəsi çox vaxt müstəqil bir fəlsəfi ənənə kimi kifayət qədər tanınmayıb. O, tənqidi fikrini bildirir ki, Ttürk mütəfəkkirlərinin Buddizm, Konfutsiçilik, Daosizm, Zərdüştlük və digər fəlsəfi ənənələrə verdiyi töhfələr qeyd olunsa da, onların müstəqil fəlsəfi sistemi çox vaxt ayrıca nəzərdən keçirilməyib.

Bu məsələ ilə əlaqədar olaraq müəllif “Türk fəlsəfəsi”, “Türk filosofu”, “Türk xalqları fəlsəfəsi” terminlərinin elmi istifadəyə daxil edilməsinin vacibliyini vurğulayır.

Kitabın mühüm metodoloji yeniliyi buradadır ki, müəllif klassik Qərb fəlsəfəsində olduğu kimi, fəlsəfənin mütləq yalnız yazılı traktatların olması ilə ölçülməsinə qarşı mövqe irəli sürür. Kitab qədim Türk cəmiyyətlərində fəlsəfi ideyaların dastanlarda, əfsanələrdə, atalar sözlərində, ənənəvi normalarda, dövlət idarəçiliyi anlayışlarında və dini-mifoloji simvollarda yaşadığı fikrinə əsaslanır. Başqa sözlə, müəllif üçün fəlsəfə mütləq yalnız fəlsəfə adı altında yazılmış bir kitab deyil; o, həmçinin insanın dünya, cəmiyyət, təbiət, Tanrı, dövlət və əxlaqla münasibətində də özünü göstərə bilər.

3. Türk fəlsəfəsini “düşüncə tarixi”ndən “fəlsəfə tarixi”nə köçürmək cəhdi

Kitabın ən mübahisəli, eyni zamanda ən maraqlı məsələlərindən biri “Türk fəlsəfəsi” və “Türk düşüncəsi” anlayışları arasındakı əlaqədir. Müəllif Hilmi Ziya Ülken kimi tədqiqatçıların Türkiyə tarixində Qərb filosofları ilə müqayisə edilə biləcək sistemli filosofların olmadığı barədə fikirlərinə istinad edir. Lakin Faiq Ələkbərli bu mövqeyə qarşı çıxır və Türk fəlsəfəsinin tarixi və mədəni şərtlərindən ayrıla bilməyəcəyini göstərməyə çalışır.

Burada müəllifin arqumenti aşağıdakı məntiqə əsaslanır:

1. Fəlsəfə cəmiyyətin dünyagörüşünü izah edir.

2. Qədim Türk cəmiyyətlərinin dünyagörüşü var idi.

3. Bu dünyagörüşü Tanrı, insan, təbiət, cəmiyyət, dövlət, ədalət, ölüm, həyat və vəzifə kimi fundamental məsələləri nəzərdən keçirirdi.

4. Bu məsələlər ətrafında formalaşan ideyaları fəlsəfi cəhətdən öyrənmək mümkündür.

5. Buna görə də, Türk xalqlarının qədim dünyagörüşü fəlsəfə tarixinin mövzusu olmalıdır.

Bu yanaşma Türk fəlsəfəsi tarixini öyrənmək üçün yeni bir fürsət yaradır.

4. Qədim Türk fəlsəfəsinin əsas xüsusiyyətləri

Kitabda Türk fəlsəfəsinin bir xüsusiyyəti kimi bir neçə fundamental prinsip vurğulanır:

Birincisi, insan və təbiətin vəhdəti. Türk dünyagörüşündə insan təbiətdən ayrı bir subyekt kimi deyil, təbii dünyanın bir hissəsi kimi izah olunur. Təbiətlə insan arasında qarşılıqlı əlaqə mövcuddur.

İkincisi, Tanrı-Dünya-İnsan arasındakı əlaqə. Tenqriçi dünyagörüşündə göy, yer, insan və cəmiyyət bir-biri ilə əlaqəli hesab olunur.

Üçüncüsü, ədalət və mənəvi məsuliyyət. Hakimiyyətin legitimliyi təkcə onun gücü ilə deyil, həm də ədalət və ictimai asayişlə bağlıdır.

Dördüncüsü, dövlətçilik ideyası. Kitabda Tanrıçılıq yalnız dini inanc kimi deyil, həm də qədim Türk dövlət şüurunun fəlsəfi təməllərindən biri kimi şərh olunur.

Beşincisi, atalar və müdrikliyin rolu. Qədim türk mədəniyyətində müdrik sözlər, atalar sözləri, nəsihətlər və müdriklik sosial normaları gücləndirməyin vacib vasitələri idi.

Müəllifin ümumi nəticəsi budur ki, Türk xalqlarının fəlsəfəsi min illər ərzində formalaşmış müstəqil dünyagörüşü sistemi kimi xarakterizə olunur. Təbiətə münasibət, insan anlayışı, sosial və dövlət quruluşu, ədalət və humanizm kimi dəyərləri özündə birləşdirir.

5. Tanrıçılıq qədim Türk dünyagörüşünün mərkəzi anlayışıdır.

Kitabda Tanrıçılığa xüsusi yer verilir. Müəllif onu qədim Türk fəlsəfəsinin ən əsası və başlanğıcı hesab edir.

Tanrıçılıq anlayışında “Göy Tanrı” insan və cəmiyyət həyatının ən yüksək mənəvi əsası kimi görünür. Lakin müəllifin təfsirində bu anlayış yalnız dini inancla məhdudlaşmır. O, həmçinin insan, dövlət, güc və cəmiyyət arasındakı əlaqənin fəlsəfi modelini təşkil edir.

Xüsusilə “kut” anlayışının mənası diqqətəlayiqdir. Kitabda “kut” əbədi və avtomatik hüququ qanuniləşdirən güc kimi deyil, Tanrının lütfü, xoşbəxtliyi və dövlət idarəçiliyinə verilən mənəvi fürsət kimi şərh olunur. Onun sabitliyinin hökmdarın ədaləti və yaxşı keyfiyyətləri ilə əlaqəli olduğu göstərilir.

Belə bir təfsir qədim Türk dövlət fəlsəfəsini anlamaqda vacibdir. Çünki güc yalnız güc deyil, həm də məsuliyyətdir.

Məhz buna görə də suverenlik və dövlətçilik ayrılmaz anlayışlar kimi təqdim olunur.

6. Oğuz Ata – qədim türk fəlsəfi düşüncəsinin simvolu

Kitabın mühüm hissələrindən biri Oğuz Ataya həsr olunub. Müəllif Oğuz Atanı Tanrıçılıq təliminin əsas nümayəndəsi kimi təqdim edir. O, inanır ki, onun dünyagörüşü Tanrı-insan, Tanrı-təbiət, insan-təbiət, Tanrı-dövlət, dövlət-insan və dövlət-ailə kimi münasibətlərin orijinal fəlsəfi modellərini ehtiva edir. Oğuz Ata obrazının özəlliyi ondadır ki, o, tarixi şəxsiyyətlə mifoloji simvolun sərhədində dayanır. Müəllif bu obrazı sadəcə əfsanəvi qəhrəman kimi deyil, həm də türk xalqlarının kollektiv yaddaşında fəlsəfi ideyaları daşıyan bir müdrik kimi nəzərdən keçirməyə çalışır.

“Oğuznamə” ənənəsi də Oğuz Ata ilə əlaqəli olaraq vacibdir. Kitab göstərir ki, Oğuz Kağanın dövlət idarəçiliyi ilə bağlı əmrləri, əxlaqi normaları və ideyaları sonradan qanun və ictimai norma kimi yaşayıb. Burada fəlsəfə ilə adət hüququ arasındakı əlaqə aydın görünür.

7. Qorqud Ata və “Qorqutçuluq” fenomeni

Kitabdakı digər mühüm konsepsiya Qorqud Ata və Qorqudçuluqdur. Müəllif Qorqud Ata təlimlərini Tanrıçılıq və İslam arasındakı tarixi və mədəni keçid dövrünü izah etməyə imkan verən bir fenomen kimi qiymətləndirir. Qorqud Ata vasitəsilə qədim Türk dünyagörüşünün yeni tarixi şəraitə uyğunlaşdığı və əsas mənəvi nüvəsini qoruduğu iddia edilir.

Burada “Qorqud Kitabı” sadəcə epik irs deyil, həm də fəlsəfi bir mənbə hesab olunur. Qorqudçuluğun mərkəzində aşağıdakı məsələlər dayanır:

• həyat və ölüm;

• insan taleyi;

• cəsarət;

• şərəf;

• əcdad irsi;

• ictimai vəzifə;

• ədalət;

• harmoniya;

• insanın özünü fəth etməsi

Buna görə də kitabın vacib təkliflərindən biri də “Kitabi Dədə Qorqud” əsərinin Türk xalqlarının fəlsəfi irsinin mühüm mənbəyi kimi öyrənilməsinin zəruriliyi ideyasıdır. Müəllif həmçinin məktəblərdə və universitetlərdə Qorqudçuluğun tədrisinin vacibliyini vurğulayır.

8. Kamlıq və insan-təbiət münasibəti

Kamlıq/şamanizm məsələsi kitabın digər vacib təbəqəsini təşkil edir. Müəllif şamanizmi (Kamdıq) sadəcə dini rituallar sistemi kimi izah etmir. O, onu qədim Türk xalqlarının insan-təbiət münasibətlərini izah edən dünyagörüşü sistemi kimi nəzərdən keçirməyə çalışır. Bu baxış bu gün xüsusilə aktualdır.

Mövcud ekoloji böhran, təbii sərvətlərin tükənməsi və insanla təbiət arasındakı tarazlığın pozulması bəşəriyyətin təbiətlə münasibətini yenidən nəzərdən keçirməsini tələb edir.

Qədim Türk dünyagörüşündə təbiətin yalnız istifadə ediləcək bir resurs kimi deyil, həm də insan həyatının ayrılmaz hissəsi kimi qəbul edilməsi fikri bu baxımdan mühüm fəlsəfi mənbə ola bilər.

9. Maqların təlimi və qədim fəlsəfənin gizli təbəqəsi

Kitabın xüsusiyyətlərindən biri Maqların təliminə xüsusi diqqət yetirilməsidir. Müəllif Kam Ata və Maqların təlimini Türk-Turan sivilizasiyasının qədim mənəvi və fəlsəfi təbəqələrindən biri kimi təqdim edir. Hesab olunur ki, bu təbəqə sonradan formalaşmış Türk fəlsəfi dünyagörüşlərinin bəzi elementlərini izah etməyə kömək edir. Bu bölmə xüsusilə maraqlıdır, çünki müəllif türk fəlsəfəsini yalnız geniş yayılmış Tanrıçılqla məhdudlaşdırmır, onun daha qədim təbəqələrini axtarmağa çalışır. Belə bir yanaşma türk fəlsəfəsinin genezisinin öyrənilməsində yeni suallar doğurur.

10. Türk təlimi və Türk Atanın dünyagörüşü

Əsərdə mübahisəli, lakin konseptual cəhətdən vacib məsələlərdən biri də Türk təlimidir. Müəllif hesab edir ki, qədim dövrlərdə “Türk” anlayışının mənası yalnız sonradan ortaya çıxan siyasi və ya ideoloji anlayışla məhdudlaşdırıla bilməz. Onun fikrincə, qədim və orta əsrlərdə “Türklük” ayrıca bir fəlsəfi məzmuna malik idi. Bu anlayış sonradan şahzadə, qanun, ictimai asayiş və dövlət quruluşu ilə əlaqələndirilmişdir.

Kitabda Türk Atanın ideyalarının şahzadəyə və sosial-hüquqi normalara çevrilməsi fəlsəfi bir proses kimi nəzərdən keçirilir. Buna görə də müəllifin konsepsiyasında “Türk” anlayışı yalnız etnik ad deyil, həm də müəyyən bir etik və sosial dəyərlər sistemi deməkdir.

11. Zərdüştlük məsələsi: kitabın mübahisəli sahələrindən biri

Əsərdə Zərdüştlüyə ayrıca yer verilməsi də vacibdir. Müəllif bu məsələyə toxunma səbəbini əsrlər boyu davam edən mübahisələrlə əlaqələndirir. Zərdüştlüyün yalnız İrana və ya əksinə, yalnız Türk dünyasına məxsus bir fenomen kimi birtərəfli baxışına qarşı elmi müzakirə aparılmağa cəhd edilir. Burada etnik, dil, mədəni və dini prosesləri bir-birindən ayırmaq zərurəti yaranır. Kitabın bu hissəsi gələcəkdə, xüsusən də tarixçilər, din alimləri və filosoflar tərəfindən geniş müzakirəyə layiqdir.

Çünki qədim Orta Asiyada müxtəlif xalqların, mədəniyyətlərin və dinlərin qarşılıqlı təsiri güclü idi. Buna görə də, Zərdüştlük və Türk dünyagörüşü arasındakı əlaqəni öyrənərkən arxeoloji, mətn və müqayisəli-tarixi mənbələrdən hərtərəfli şəkildə istifadə etmək lazımdır.

12. Manilik (Manilik) və Türk mədəni məkanı

Kitabda həmçinin Manilik qədim Türk fəlsəfəsi tarixində mühüm bir fenomen kimi nəzərdən keçirilir. Manilik Türk dünyasının digər sivilizasiya mərkəzləri ilə əlaqələrini nümayiş etdirən nümunələrdən biridir. Müəllif qeyd edir ki, bu doktrina Türk dünyasının Yaxın Şərq və Aralıq dənizi mədəni məkanına çıxmasına, eləcə də bəzi türk cəmiyyətlərinin məskunlaşma proseslərinə təsir göstərib.

Xüsusilə Uyğurların Manilik dinini qəbul etməsinin mədəni nəticələri xüsusi diqqətə layiqdir. Bu fenomen bizə Türk fəlsəfəsi tarixini xarici dünyadan təcrid olunmuş “qapalı” bir sistem kimi deyil, müxtəlif sivilizasiyalarla dialoqa girən dinamik bir intellektual proses kimi nəzərdən keçirməyə imkan verir.

13. Türk fəlsəfəsi və digər sivilizasiyalar

Kitabın həmçinin böyük müqayisəli-tarixi əhəmiyyəti var. Müəllif Türk fəlsəfəsini Hindistan, İran, Çin, Yunan və Roma fəlsəfi ənənələri ilə müqayisə edir. Məqsəd Türk fəlsəfəsini digər fəlsəfələrdən tamamilə ayırmaq deyil, onların qarşılıqlı təsirini müəyyən etməkdir. Bu, metodoloji cəhətdən düzgün istiqamətdir, çünki qədim sivilizasiyalar bir-birindən təcrid olunmuş şəkildə yaşamayıblar.

Ticarət yolları, miqrasiya, müharibələr, siyasi əlaqələr və mədəni mübadilələr də fəlsəfi ideyaların yayılmasına kömək edib.

Eyni zamanda, müəllif türk mədəniyyətinin digər sivilizasiyalara təsir etdiyi halları nəzərə almaq lazım olduğunu qeyd edir. Onun fikrincə, tarixi əlaqələri birtərəfli sxemlə izah etmək kifayət deyil.

14. Kitabın tarixi yaddaş üçün əhəmiyyəti

Əsərin ən aktual aspektlərindən biri tarixi yaddaş məsələsidir. Müəllif Türk xalqlarının fəlsəfi irsini öyrənməklə onların özünüdərkini artırmağa çalışır. Onun fikrincə, xalqın fəlsəfi tarixini bilmək onların kim olduğunu, dünyaya münasibətini və tarixi inkişaf məntiqini daha dərindən anlamağa imkan verir.

Bu fikir Qırğızıstan üçün də xüsusilə vacibdir. Qırğızıstan xalqının tarixi yaddaşı bir çox mənəvi təbəqələri əhatə edir, məsələn:

• “Manas” dastanı;

• Şəcərə;

• “Manasçılıq” ənənəsi;

• Tanrıçılıqla bağlı anlayışlar;

• Əcdadlar kultu;

• Torpaq və su anlayışı;

• Yaşlılara hörmət;

• Milli ədalət anlayışı;

• Qəhrəmanlıq və şərəf;

• İctimai harmoniya.

Onlar yalnız folklor və ya etnoqrafik obyektlər kimi deyil, həm də fəlsəfi dünyagörüşünün təzahürləri kimi öyrənilə bilər.

15. Əsərin Qırğız fəlsəfəsinin öyrənilməsi üçün əhəmiyyəti

Kitabın qırğız elmi üçün birbaşa böyük əhəmiyyəti var. Qeyd edək ki, əsərdə qırğız alimlərinin tədqiqatlarına da geniş yer verilir. Müəllif Türkiyə, Özbəkistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Azərbaycan, Türkmənistan, Tatarıstan, Başqırdıstan, Yakutiya, Çuvaşiya və digər bölgələrin əsərlərindən istifadə edib. Fransa, Almaniya, Böyük Britaniya, ABŞ, Rusiya, Çin kimi ölkələrdə aparılan tədqiqatlar da nəzərə alınıb. Bu hərtərəfli yanaşma Qırğızıstanda türkoloji tədqiqatları yeni səviyyəyə qaldırmağa kömək edə bilər.

Xüsusilə, “Manas” dastanının fəlsəfəsi, qırğızların qədim dünyagörüşü, qırğızların Tanrıçılıq və ənənəvi mədəniyyəti, soyun fəlsəfi məzmunu, qırğız cəmiyyətində ədalət anlayışı, qəhrəmanlıq etikası və insanla təbiət arasındakı əlaqə kimi mövzuları yeni metodoloji əsasda öyrənmək mümkündür.

Məsələn, “Manas” dastanının Qorqud Ata və Oğuznamə ənənələri ilə müqayisəli tədqiqi türk xalqlarının dastan fəlsəfəsinin ümumi və spesifik xüsusiyyətlərini müəyyən etməyə imkan verir.

16. Türk fəlsəfəsi və dövlətçilik ideyası

Kitabın digər əsas istiqaməti fəlsəfə ilə dövlətçilik arasındakı əlaqədir. Müəllifin konsepsiyasında qədim Türk fəlsəfəsi yalnız fərdlərin dünyagörüşü ilə məhdudlaşmır. O, cəmiyyətin təşkili, dövlətin yaradılması və ictimai asayişin qorunması məsələləri ilə birbaşa əlaqəlidir.

Tanrıçılıq – dövlət hakimiyyətini izah edir;

Türklük – hökmdarı və ictimai ədaləti izah edir;

Qorqudçuluq – mənəvi və sosial münasibətləri izah edir;

Kamlıq – insan və təbiət arasındakı əlaqənin izahında mühüm rol oynayır.

Buna görə də müəllifin əsas tezislərindən biri dünyagörüşünün tədricən sosial normaya, sosial normanın isə dövlət quruluşuna çevrilməsi ideyasıdır.

Bu baxımdan fəlsəfə tarixi ilə dövlətçilik tarixini ayrıca nəzərdən keçirmək olmaz.

17. Türk birliyi və fəlsəfi əsaslar

Kitabın müasir dövrlə birbaşa əlaqəli olan hissəsi Türk xalqlarının birliyi məsələsidir. Müəllif Türk birliyinin yalnız siyasi və ya iqtisadi bir anlayış olmamalı olduğu mövqeyindədir. Ortaq tarix, mədəniyyət, dil və fəlsəfi irsin buna əsaslanmalı olduğuna inanılır.

Kitabda Türk xalqlarının fəlsəfəsinin dərindən öyrənilməsinin türk dövlətlərinin əməkdaşlığını və Türk Dövlətləri Təşkilatının inkişafını anlamaq üçün vacib olduğu bildirilir.

Müəllifin burada əsas ideyası siyasi yaxınlaşmanın mənəvi yaxınlaşma olmadan natamam olması tezidir. Belə bir baxış Türk dünyasında inteqrasiya proseslərinin fəlsəfi şəkildə öyrənilməsinə imkan verir.

18. Əsərin elmi yeniliyi

Kitabın elmi yeniliyini bir neçə istiqamətdə qeyd etmək olar.

Birincisi, türk xalqlarının qədim fəlsəfəsi ayrıca sistemli tədqiqatın obyekti kimi təqdim olunur.

İkincisi, Tanrıçılıq, Qorqudçuluq, Kamlıq, Maqların təlimi, Türklük, Xızırçılıq və Maniçilik kimi fenomenlər vahid tarixi və fəlsəfi kontekstdə nəzərdən keçirilir.

Üçüncüsü, Türk fəlsəfəsi təkcə dini inanclar toplusu kimi deyil, həm də sosial, etik və siyasi düşüncə mənbəyi kimi şərh olunur.

Dördüncüsü, Türk fəlsəfəsi tarixi müxtəlif türk xalqlarının ortaq intellektual irsi kimi qəbul edilir.

Beşincisi, Türk fəlsəfəsinin dünya fəlsəfəsi tarixindəki yeri məsələsinə yenidən baxılmasına cəhd edilir.

Müəllif özü bu əsəri Türk fəlsəfəsi tarixinin, xüsusən də qədim dövrün sistemli şəkildə öyrənilməsinə doğru bir addım kimi qiymətləndirir. Tədqiqat göstərir ki, türk dünyasındakı bir çox dövlətlərin əsərləri ilə yanaşı, dünyanın digər ölkələrinin elmi tədqiqatlarından da istifadə olunur.

19. Metodoloji xüsusiyyətlər

Kitabın metodoloji əsası bir neçə metodu özündə birləşdirir.

Tarixi-müqayisəli metod türk fəlsəfəsini digər sivilizasiyalarla müqayisə etmək üçün istifadə olunur.

Fəlsəfi-hermenevtik metod bizə dastanları, əfsanələri, müdrik kəlamları və dini anlayışları fəlsəfi mənada şərh etməyə imkan verir.

Kulturologiya metodu fəlsəfəni digər mədəniyyət formaları ilə əlaqəli şəkildə nəzərdən keçirir.

Tarixi-genetik metod fəlsəfi ideyaların yaranmasını və inkişafını öyrənir.

Müqayisəli-sivilizasiya metodu türk, İran, Hindistan, Çin, Yunan və digər mədəni sistemlər arasındakı qarşılıqlı əlaqələri aşkar etməyə yönəlmişdir.

Bu metodların birləşməsi əsərin geniş əhatə dairəsini təmin etmişdir.

20. Kitabın güclü tərəfləri

Əsərin ilk böyük üstünlüyü problemin qoyluşudur. Müəllif yalnız məşhur filosofların tərcümeyi-hallarını deyil, bütün sivilizasiya dünyagörüşünü öyrənməyə çalışmışdır.

İkinci üstünlük Türk dünyasını vahid elmi məkan kimi nəzərdən keçirməkdir.

Üçüncü üstünlük fəlsəfə və tarixin, mədəniyyətin, dövlətçiliyin və etikanın inteqrasiyasıdır.

Dördüncü üstünlük epik irsə fəlsəfi mənbə kimi müraciətdir.

Beşinci üstünlük Türk fəlsəfəsinin dünya fəlsəfəsi tarixindəki yerini yenidən nəzərdən keçirmək məsələsidir.

Altıncı üstünlük yeni tədqiqatlar üçün geniş problemli sahənin açılmasıdır.

21. Əsərin bəzi mübahisəli məsələləri

Eyni zamanda, elmi əsər olaraq kitabın bəzi müddəaları geniş akademik müzakirə tələb edir. Xüsusilə, qədim tarixdə müəyyən şəxsiyyətlərin konkret tarixi statusu, onların filosof kimi müəyyənləşdirilməsi və müəyyən dini təlimlərin türk dünyasına mənsub olması kimi məsələlər əlavə mənbələr vasitəsilə yoxlanılmasını tələb edir.

Məsələn, Oğuz Ata, Türk Ata, Kam (şaman) Ata kimi şəxsiyyətlərin tarixi və mifoloji təbəqələrinin aydın şəkildə ayrılması ayrıca bir tədqiqatın mövzusu ola bilər.

Həmçinin, müəllifin zərdüştiliyin Türk xalqlarının tarixindəki yeri ilə bağlı bəzi fikirləri geniş arxeoloji, mətnoloji və tarixi mənbələr toplusu ilə müqayisə edilməlidir.

Bu tənqidlər kitabın əhəmiyyətini azaltmır. Əksinə, yeni suallar doğurması əsərin elmi dəyərinin göstəricisidir.

22. Kitabın Türkologiyada gələcək əhəmiyyəti

Əsər türkologiya üçün bir neçə yeni tədqiqat istiqaməti təklif edir. Birincisi, “Türk fəlsəfəsi tarixi” mövzusunda çoxcildli fundamental əsərin yaradılması zərurəti yaranır.

İkincisi, hər bir Türk xalqının fəlsəfi irsini ayrıca öyrənmək və sonra onları ümumi türk fəlsəfəsi kontekstində müqayisə etmək lazımdır.

Üçüncüsü, dastanları fəlsəfi mənbə kimi hərtərəfli öyrənmək lazımdır.

Dördüncüsü, Türk fəlsəfəsinin əsas anlayışlarının – kut, törə, tin, Tanrı, ailə və s. kimi kateqoriyaların tarixi semantikasını ortaya qoymaq vacibdir.

Beşincisi, qırğız, qazax, özbək, türkmən, tatar, başqırd, Azərbaycan və digər Türk xalqlarının fəlsəfi anlayışlarını müqayisə etmək ümumi Türk intellektual tarixini dərinləşdirəcək.

23. Qırğız elmi üçün praktik əhəmiyyət

Bu əsər əsasında Qırğızıstanda bir sıra elmi və təhsil layihələri həyata keçirilə bilər. Məsələn, “Qırğızların qədim dünyagörüşü”, “Manas eposunun fəlsəfəsi”, “Qırğızların Tanrıçılıq anlayışı”, “Dövlət və ədalət: qədim türk və qırğız cəmiyyətində”, “Qorqut Ata və Manas: Türk epik fəlsəfəsinin paralelləri”, “Türk xalqlarının fəlsəfəsində insan və təbiət”, “Türk fəlsəfəsində dövlət və idarəetmə” kimi sahələrdə xüsusi tədqiqatlar aparıla bilər. Bu cür işlər Qırğız fəlsəfəsi tarixinin ümumi Türk fəlsəfəsi kontekstində öyrənilməsinə töhfə verərdi.

Nəticə

Faiq Ələkbərlinin “Türk xalqları fəlsəfəsi tarixi. Qədim dövr” əsəri Türk xalqlarının qədim fəlsəfi dünyagörüşün sistemləşdirilməsinə yönəlmiş iri həcmli və konseptual cəhətdən əhəmiyyətli bir tədqiqatdır. Kitabın əsas ideyası Türk xalqlarının fəlsəfi irsini yalnız digər sivilizasiyaların fəlsəfi sistemlərinin əlavə bir hissəsi kimi deyil, həm də özünəməxsus tarixi məntiqi, dünyagörüşü, etik dəyərləri və sosial-siyasi konsepsiyaları olan müstəqil intellektual fenomen kimi öyrənməkdir.

Əsərdə Tanrıçılıq, Oğuz Ata, Qorqud Ata, Kamlıq, Maqların təlimi, Türk təlimi, Xızırçılıq, Zərdüştlük və Maniçilik kimi istiqamətlər vahid tarixi və fəlsəfi məkanda araşdırılır. Müəllifin şərhində bu anlayışların hər biri Türk xalqının dünyanı anlamasının müəyyən bir təbəqəsini əks etdirir.

Xüsusilə vacib bir nəticə, Türk fəlsəfəsinin əsasının Tanrı, insan, təbiət, cəmiyyət və dövlət arasındakı münasibətlər, eləcə də ədalət, mənəvi məsuliyyət, sosial harmoniya və dövlətçilik kimi dəyərlər olması anlayışıdır.

Müəllif Türk fəlsəfəsi tarixinin öyrənilməsini təkcə keçmişi bilmək vasitəsi kimi deyil, həm də müasir türk xalqlarının özünüdərkini gücləndirmək və gələcəyi qurmaq üçün intellektual əsas hesab edir. Əsər özü türk fəlsəfəsinin dünya fəlsəfəsi tarixinə daxil edilməsini və türk birliyinin fəlsəfi əsaslarının kəşf edilməsini əsas məqsədlərindən biri kimi təqdim edir.

Kitabın bu istiqaməti bu gün xüsusilə aktualdır. Çünki qloballaşma kontekstində xalqın tarixi, mədəniyyəti və mənəvi irsi haqqında məlumat milli kimliyin vacib amillərindən biridir.

Əsər Qırğızıstan üçün də böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu əsər qırğız xalqının fəlsəfi irsini bütün Türk dünyasının tarixi və fəlsəfi kontekstində nəzərdən keçirmək üçün geniş imkan yaradır. Xüsusilə, “Manas” dastanının fəlsəfəsi, qırğızların qədim dünyagörüşü, Tanrıçılıq, əcdad ənənələri, təbiətlə insan arasındakı əlaqə, ədalət və dövlətçilik ideyaları ayrıca öyrənilməyə layiq sahələrdir.

Nəticə olaraq, Faiq Ələkbərlinin əsəri Türk xalqlarının mənəvi və intellektual tarixinin yenidən sistemləşdirilməsi istiqamətində əhəmiyyətli bir addım kimi qiymətləndirilə bilər. Kitabın əsas dəyəri hazır cavabların sayında deyil, türk fəlsəfəsi tarixini bir sual kimi yenidən ortaya qoyması və yeni tədqiqatlar üçün geniş elmi məkan açmasıdır.

Bu əsər türkologiya, fəlsəfə tarixi, tarixi yaddaş, mədəniyyətşünaslıq, dinşünaslıq və milli kimlik məsələlərini araşdıran mütəxəssislər üçün mühüm mənbə ola bilər. Qırğız elmi üçün kitab, ümumi türk fəlsəfəsi kontekstində qırğız fəlsəfi düşüncə tarixinin sistemli şəkildə öyrənilməsi üçün metodoloji ilkin şərtlərdən biri kimi xidmət edə bilər.

İstifadə olunan əsas mənbələr:

Элекберли Ф.Г. Түрк элдеринин философиясы тарыхы. Байыркы доор. Баку, “Илим жана билим берүү”, 2026 (Ələkbərli F.Q.Türk xalqları fəlsəfəsi tarixi. Qədim dövr. Bakı, “Elm və təhsil”, 2026)
Элекберли Ф.Г. Туран цивилизациясына киришүү: Туран идеологиясы жана Теңирчилик. Баку, Илим жана билим берүү, 2021 (Ələkbərli F. Turan sivilizasiyasına giriş: Turan məfkurəsi və Tanrıçılıq. Bakı, Elm və təhsil, 2021)
Элекберли Ф.Г. Tуран цивилизациясына киришүү: Туран идеологиясы жана Теңирчилик. Стамбул, Чинаралтынын басылмалары, 2025 (Elekberli F. Turan Uyğarlığına giriş: Turan Mefkuresi ve Tanrıcılık. İstanbul, Çinaraltı yayınları, 2025)
Элекберли Ф.Г. Азербайжан Tүрк философиясы жана коомдук ой жүгүртүүсүнүн тарыхы (XIX-XX кылымдар). Үч томдо. Баку, “Илим жана билим берүү”, 2023-2024 (Ələkbərli F.Q. Azərbaycan Türk fəlsəfi və ictimai fikir tarixi (XIX-XX əsrlər). Üç cilddə. Bakı, “Elm və təhsil”, 2023-2024)
Элекберли Ф.Г. Азербайжан Tүрк философиясы жана коомдук ой жүгүртүүсүнүн тарыхы (XIX-XX кылымдар). I том. Анкара, Астананын басылмалары, 2021 (Azerbaycan Türk Felsefesi ve İçtimai Fikir Tarihi (XIX-XX. Yüzyıllar). I Cilt. Ankara, Astana yayınları, 2021)
Элекберли Ф.Г. Улуттук идеология маселесине тарыхый-философиялык көз караш”. Үч томдо. Баку, “Илим жана билим берүү”, 2025-2026 (Ələkbərli F.Q. Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış”. Üç cilddə. Bakı, “Elm və təhsil”, 2025-2026)

Jenişbek Duyşeyev. Tarix elmləri namizədi, fəlsəfə doktoru, K.Ş. Toktomamatov adına Beynəlxalq Universitetinin Fəlsəfə kafedrasının professoru. Manas, Qırğızıstan