"Putin İlham Əliyevə niyə zəng etmişdi?" - son günlər Sevinc Osmanqızı, Qənimət Zayidov, Tural Sadıqlı kimi ucuz "sensasiya" ovçularının ən çox spekulyasiya etdikləri və tirajladıqları mövzulardan biri də məhz bu suala bağlanır.
Doğrudan da, Rusiya Prezidenti Vladimir Putin sentyabrın 7-də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevə nə üçün zəng etmişdi? Bu qəfil zəngi zəruri edən amillər nələrdir? Və ritorik dillə desək, Kreml Bakıdan nə istəyir? Xaricdəki antimilli blogerlər bu telefon zənginin tematikasına nədən başqa don geyindirməyə çalışırlar?
Rəsmi məlumatda bildirilir ki, telefon danışığı zamanı dövlət başçıları iqtisadi-ticari və humanitar əməkdaşlığın bir sıra aktual məsələlərini müzakirə ediblər. İkitərəfli əlaqələrin müxtəlif səviyyələrdə intensivləşdirilməsi barədə razılıq əldə olunub.
Bəs, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) Bişkek Zirvəsində Əliyevlə Putinin ayaqüstü söhbətindən sonra Rusiya lideri sözügedən telefon zəngi əsnasında daha hansı aktual məsələləri Əliyevlə müzakirə edib? Putinin bu zənglə Bişkekdəki ayaqüstü söhbətin çərçivəsini genişləndirməkdə məqsədi nədir?
Rəsmi açıqlama əsasında deyə biləcəyimiz ən sağlam nəticə budur ki, sentyabrın 7-də Vladimir Putinin İlham Əliyevə zəngi əsasən ikitərəfli münasibətlərin cari gündəliyinə aid olub. Açıq mənbələrdə bu danışığın məzmunu konkret olaraq yalnız belə vurğulanır: iqtisadi-ticari və humanitar əməkdaşlığın aktual məsələləri müzakirə edilib, həmçinin müxtəlif səviyyələrdə əlaqələrin intensivləşdirilməsi barədə razılıq əldə olunub. Yəni rəsmi mətnə görə zəngin mərkəzində böyük siyasi “sensasiya"dan çox, praktiki münasibətlərin işlək hissəsi dayanır.
Sualımızın ikinci tərəfinə - “Putin bu zənglə nə istəyir?” məsələsinə gəldikdə isə, diplomatik məntiq baxımından belə zənglər adətən üç məqsədə xidmət edir: mövcud kanalları aktiv saxlamaq, münasibətlərdə yaranan hər hansı soyuqluğu yumşaltmaq və iqtisadi-ticarət xəttində əlaqələri sabit saxlamaq. Xüsusən Azərbaycan-Rusiya xətti kimi həssas münasibətlərdə telefon diplomatiyası çox vaxt açıq mesaj vermədən təmasın qorunması üçün istifadə olunur.
Bişkekdəki ayaqüstü söhbətə gəlincə, belə qısa görüşlər çox vaxt sonrakı daha geniş danışıqlar üçün çərçivə və ya zəmin rolunu oynayır. Yəni ayaqüstü təmasda qısa siyasi siqnal verilir, sonra telefon danışığında həmin siqnal daha texniki və daha işgüzar formatda davam etdirilir. Bu baxımdan, Putinin zəngi çox güman ki, Bişkekdəki söhbəti genişləndirmək yox, daha çox onu rəsmiləşdirmək, detallandırmaq və münasibətlərin gündəlik idarəetməsinə çevirmək məqsədi daşıyır.
Bu baxımdan, Bişkek görüşünün diplomatik mənası, siyasi məzmunu bir neçə səviyyədə oxuna bilər. Ən birinci məna budur ki, bu cür görüşlər tərəflərin bir-birinə verdiyi siqnalın göstəricisidir. Ayaqüstü söhbət və sonrakı telefon danışığı göstərir ki, tərəflər əlaqələri kəsmək yox, idarə olunan müstəvidə saxlamaq istəyirlər. Diplomatiyada belə təmaslar çox vaxt açıq bəyanatdan daha vacib olur, çünki burada məqsəd media üçün şou yaratmaq deyil, qarşılıqlı mövqeləri yumşaq şəkildə yoxlamaqdır.
İkinci məna ondan ibarət ola bilər ki, Bişkek platforması hər iki tərəf üçün regional balansın ölçüldüyü bir məkandır. Azərbaycan bu tip platformalarda özünü artıq təkcə regional oyunçu kimi deyil, daha geniş əlaqələr şəbəkəsinə malik olan müstəqil aktor kimi göstərir. Rusiya isə belə görüşlərlə Cənubi Qafqazda təsir imkanlarını qorumağa çalışır. Yəni görüş təkcə iki liderin təması deyil, həm də geosiyasi mövqe nümayişidir.
Üçüncü tərəf isə praktiki gündəmdir: nəqliyyat, ticarət, humanitar əlaqələr, təhlükəsizlik və ümumi regional koordinasiya. Bu mövzular adətən səs-küylü, sensasiyalı görünməsə də, əsl diplomatiyada ən davamlı təsiri məhz onlar yaradır. Əgər tərəflər bu mövzularda söhbəti davam etdirirlərsə, deməli, münasibətlər hələ də qarşılıqlı fayda hesabı üzərində qurulub və tam konfrontasiya xəttinə keçilməyib.
Daha strateji oxunuşla desək, Bişkek görüşü həm də çərçivə qurma cəhdi ola bilər. Yəni Bakı-Moskva xəttindəki son illərdəki məlum gərginliklərdən sonra tərəflər münasibətləri tək bir hadisəyə bağlamadan, daha geniş əməkdaşlıq məntiqi içində saxlamağa çalışırlar. Bu addım münasibətləri gərgin olan ölkələr üçün normaldır. Bir telefon zəngi və ya ayaqüstü görüş bəzən “böhran yoxdur” mesajı vermək üçün kifayət edir. Ona görə də Bişkek görüşünün diplomatik mənası, çox güman ki, kontaktın saxlanması, siyasi siqnalın verilməsi, regional balansın qorunması və gündəlik əməkdaşlıq xəttinin canlı tutulmasıdır. Ən vacibi də budur ki, belə formatlar adətən “böyük saziş”dən çox, gələcək manevrlər üçün siyasi zəmin yaradır.
Yəni ki, Azərbaycan tərəfi Bişkekdəki ayaqüstü söhbətlə və bu telefon zəngiylə heç də Rusiya ilə sıx dostluq və müttəfiqlik münasibətləri qurmağa səy göstərmir. Kremlin son illərdəki destruktiv addımlarından sonra Azərbaycan-Rusiya münasibətlərinin onsuz da əvvəlki kimi tam normal olması mümkün deyil. Lakin rəsmi Bakı ölkəmizin milli maraqlarından çıxış edərək Rusiya ilə dinc qonşuluq və əməkdaşlıq münasibətlərini davam etdirir. Bu mənada, Putin-Əliyev telefon diplomatiyası Azərbaycan Prezidentinin çoxvektorlu xarici siyasət kursunun mahiyyətinə uyğundur.
Digər tərəfdən isə, xaricdəki bəzi bloger və şərhçilərin bu mövzunu şişirtməsi və necə deyərlər, "nəlbəkidə fırtına" yaratması da anlaşılandır. Çünki bü cür birtərəfli, tendensiyalı xəbər təqdimatları və subyektiv şərhlər adətən emosional auditoriya üçün asan “siyasi dram” materialı rolunu oynayır. Halbuki verilən rəsmi açıqlamada isə nə Moskvanın hər hansı ultimatum və tələbləri barədə, nədəki hansısa gizli razılaşmalar haqqında işarə var. Axı belə məqamları heç cürə gizlətmək mümkün deyil. Ona görə də Putinin telefon zənginin məqsədini, əslində, bu cür oxumaq, anlamaq lazımdır: bu zəng daha çox işgüzar diplomatik koordinasiya xarakteri daşıyır. Azərbaycan üçün isə bu tip təmaslarda əsas qazanc siyasi manevr imkanlarını genişləndirmək, gərginliyi idarə etmək və öz regional diplomatik çəkisini artırmaqdır. Yəni bu cür görüşlərdən ən böyük nəticə dərhal görünən maddi fayda deyil, strateji çeviklik olur.
Daha konkret desək, Azərbaycan belə görüşlərdən bir neçə şey qazanır. Birincisi, əlaqələri nəzarətdə saxlamaq imkanı əldə edir. Rusiya ilə təmasın davam etməsi hazırda Bakı üçün vacibdir. Çünki bu, gərginlik riskini azaldır və qarşı tərəfin niyyətini birbaşa kanalla yoxlamağa şərait yaradır. İkincisi, balans siyasətimiz daha da güclənir. Yəni ki, Azərbaycan öz müstəqil xarici siyasət xəttini qorumaq üçün müxtəlif mərkəzlərlə eyni anda işləməlidir. Söhbət yuxarıda da qeyd etdiyim kimi çoxvektorlu xarici siyasətin yürüdülməsindən gedir. Bu baxımdan, bu gün Rusiya ilə açıq kanal saxlamaq Bakıya əlavə manevr sahəsi verir və digər tərəflərlə münasibətlərdə də əlini möhkəmləndirir. Üçüncüsü, praktik gündəmdə sabitliyi qorumaq vacibdir. Ticarət, logistika, humanitar əlaqələr, sərhəd, nəqliyyat və regional təhlükəsizlik kimi məsələlərdə Rusiya ilə sakit və işlək münasibət Azərbaycanın iqtisadi və diplomatik maraqlarına uyğundur. Dördüncüsü isə siyasi siqnal amilidir. Bakı göstərir ki, o, təzyiq dili ilə yox, dövlətlərarası kanallar və bərabərhüquqlu təmaslarla işləyir. Bu da onun beynəlxalq çəkisini daha da artırır.
Əlisahib Hüseynov, Azərbaycan Həmrəylik Komitəsinin sədri
