Azərbaycanda soyadlar tarix boyu müxtəlif təsirlərə məruz qalıb və formalaşma prosesində xüsusilə Rusiya imperiyası və sovet dövrü mühüm rol oynayıb. Bu dövrdə insanların adlarının sonuna kütləvi şəkildə “ov”, “ev”, “yev” kimi rus mənşəli sonluqlar əlavə edilib və bir çox ailələrin qədim soy adları ya tamamilə itib, ya da məzmununu itirib. Lakin müasir dövrdə ictimai şüurun dəyişməsi, milli kimlik duyğusunun güclənməsi və dilin təbii qanunlarına qayıdış meyli nəticəsində insanlar getdikcə daha çox olaraq öz soyadlarını milli formaya uyğunlaşdırmağa çalışırlar. Bu dəyişiklik təkcə dil məsələsi deyil, həm də kimlik, mənsubiyyət və tarixi yaddaşın bərpası deməkdir. Buna görə də “ov”, “ev” sonluqlarının “xanlı”, “bəyli”, “zadə”, “li” kimi daha qədim və milli formalarla əvəz edilməsi həm mədəni, həm tarixi, həm də estetik baxımdan son dərəcə təbii bir prosesdir.
“Xanlı” sonluğu türk dövlətçilik ənənələrindən gələn şərəf və nüfuz rəmzidir. Tarixdə “xan” titulu böyük səlahiyyət, hərbi güc və hakimiyyət sahibinə verilirdi və bu titul nəsillər boyunca hörmətlə yaşadılırdı. Soyadın “xanlı” ilə bitməsi həmin nəsil üçün mənəvi bir ucalıq və tarixi davamlılıq hissi yaradır, misal üçün “İbrahimxanlı” kimi adlar səs baxımından ahəngdar, mənaca isə dərin və təsirlidir. “Bəyli” sonluğu da eyni qaydada türklərin əsrlər boyu formalaşmış sosial təbəqə strukturunu əks etdirir. “Bəy” titulu həm şərəf, həm mərifət, həm də ailə nüfuzunu ifadə edirdi. Bu titul əsasında yaranmış soyadlar “İbrahimbəyli”, “Əlibəyli”, “Həsənbəyli” həm milli kimliyə uyğundur, həm də sözün özündə nəciblik daşıyır.
“Zadə” sonluğu Şərq klassik mədəniyyətinin ən qədim və ən səlis soyad formalarından biridir. Bu sonluq “övlad”, “nəsil”, “varis” anlamlarını daşıdığı üçün həm poetik, həm zərif, həm də çox dərin bir mənaya malikdir. Azərbaycan ədəbiyyatında və elmində yüzlərlə “zadə” soyadlı şəxs olmuşdur, bu da onun güclü mədəni ənənəyə söykəndiyini göstərir. “İbrahimzadə”, “Əlizadə” kimi soyadlar daşıyana həm səs ahəngi, həm də tarixi məna qazandırır. “Li” sonluğu isə daha çox mənsubiyyət bildirən, sözün kökünü qoruyub onun mənasını genişləndirən ən sadə və ən qədim formadır. Bu sonluq həm yer adlarına, həm şəxs adlarına bağlı şəkildə işlənir: “Ağkəndli”, “Gəncəli”, “Şəkili”, eləcə də “İbrahimli”, “Vəlili”, “Məmmədli” kimi formalar həm yığcam, həm səlis, həm də Azərbaycan dilinin strukturuna tam uyğun olan soyad variantlarıdır.
Soyadın dəyişdirilməsi Azərbaycanda tam qanuni bir prosesdir və bunu istənilən vətəndaş istədiyi zaman həyata keçirə bilər. Bunun üçün xüsusi səbəb tələb olunmur, sadəcə şəxsin iradəsi kifayətdir. Proses dövlət qeydiyyatı orqanı vasitəsilə aparılır və ümumiyyətlə çox sadədir. Vətəndaş əvvəlcə ASAN Xidmətə və ya qeydiyyat şöbəsinə müraciət edir, soyadını hansı formada dəyişmək istədiyini göstərən ərizə yazır. Ərizə ilə birlikdə şəxsiyyət vəsiqəsi, doğum haqqında şəhadətnamə, ailəlidirsə nikah haqqında şəhadətnamə təqdim olunur. Müraciət qəbul edildikdən sonra qanunvericiliyə uyğun olaraq qərar verilir və soyadın yeni forması rəsmiləşdirilir. Qərar təsdiq olunandan sonra şəxs yeni soyadla pasport və digər sənədlərini alır. Bu proses heç bir çətinlik yaratmır və normal bir hüquqi prosedur kimi həyata keçirilir.
Soyadını dəyişmək insanın həyatında yalnız kağız üzərində görünən bir dəyişiklik deyil. Bu addım hər kəs üçün öz kimliyinə, kökünə və milli dəyərlərinə qayıdışın ifadəsidir. İnsan soyadını dəyişdirməklə tarixi yaddaşını dirildir, nəsil adını doğmalaşdırır, öz ailə soy şəcərəsini yad təsirlərdən təmizləyir və milli mənsubiyyətini daha aydın şəkildə ortaya qoyur. “Xanlı”, “bəyli”, “zadə”, “li” kimi sonluqların seçilməsi bu gün həm ziyalılar, həm gənclər, həm də milli-mənəvi dəyərlərə bağlı insanlar tərəfindən normal bir addım kimi qəbul olunur. Çünki soyad sadəcə bir söz deyil — nəsilin möhürü, şəxsin şərəfi, ailənin tarixidir. Soyadı milli ruhda daşımaq isə insanın özünə verdiyi ən böyük dəyərdir.
Əli İbrahimov, hüquqşünas
