2026-cı il 1 iyunda Bakı Enerji Həftəsinin rəsmi açılış mərasimində Prezident İlham Əliyevin çıxışı Azərbaycanın enerji siyasətinin üç əsas xəttini birləşdirən proqram xarakterli nitq kimi oxuna bilər: hidrokarbon resurslarının legitimləşdirilməsi, Azərbaycanın Avropa və Avrasiya üçün enerji təhlükəsizliyi mərkəzi kimi təqdim edilməsi, həmçinin bərpaolunan enerji gündəliyinin “əvəzləyici” deyil, “tamamlayıcı” model kimi qurulması. Çıxışda iqtisadi göstəricilər, ixrac coğrafiyası, infrastruktur layihələri və diplomatik əlaqələr bir-birini tamamlayan vahid narrativə çevrilir. Bu baxımdan nitq təkcə tədbir çıxışı deyil, həm də Azərbaycanın enerji diplomatiyasının 2026-cı il üzrə siyasi manifesti kimi dəyərləndirilə bilər.
Giriş: çıxışın baş verdiyi platforma və onun çəkisi
Bakı Enerji Həftəsi 2026-cı ildə 31-ci Beynəlxalq Xəzər Neft və Qaz Sərgisi, 14-cü Xəzər Beynəlxalq Təmiz Enerji Sərgisi və 31-ci Bakı Enerji Forumunu birləşdirən regional yox, artıq qlobal miqyaslı enerji platforması kimi təqdim edildi. Rəsmi məlumatlara görə, tədbirdə 46 ölkədən 276 şirkət iştirak edib, forumda 600-dən çox nümayəndə və təxminən 60 spiker yer alıb. Tədbirin gündəliyi ənənəvi neft-qaz məsələlərindən əlavə, yaşıl enerji, dekarbonizasiya, rəqəmsallaşma, süni intellekt, logistika və infrastruktur mövzularını da əhatə edib. Bu kontekst Prezidentin nitqini sırf protokol çıxışından daha geniş siyasi-iqtisadi mətnə çevirir.
1. Çıxışın mərkəzi tezisi: “enerji realizmi”
Nitqin ən diqqətçəkən ideoloji xətti fosil yanacaqlara münasibətdə “praqmatizm” çağırışıdır. Prezident açıq şəkildə bildirdi ki, “Dünya faydalı qazıntı olmadan yaşaya bilməz” və ölkələr “neftin olub-olmaması ilə deyil, gəlirlərdən necə istifadə etdiklərinə görə” qiymətləndirilməlidir. Bu tezis iki istiqamətdə işləyir: birincisi, qlobal enerji debatında neft-qaz istehsalçılarının “demonizasiyasına” etiraz edilir; ikincisi, Azərbaycanın resurs dövlətindən məsuliyyətli investisiya və dövlət quruculuğu modelinə keçdiyi iddia olunur.
Bu mənada çıxış klassik “resurs lənəti” tezisinə qarşı alternativ siyasi arqument qurur. Prezidentin məntiqinə görə, məsələ resursun özündə deyil, onun necə idarə olunmasındadır: sosial infrastruktur, təhsil, səhiyyə, enerji və “yaşıl gündəlik” üçün istifadə edilən gəlirlər milli uğurun əsas ölçüsünə çevrilir. Beləliklə, nitqdə enerji yalnız ixrac və gəlir mənbəyi deyil, suverenlik, dövlət dayanıqlığı və geosiyasi təsir aləti kimi təqdim olunur.
2. Tarixi narrativ: 1994-dən 2026-ya dövlət quruculuğu hekayəsi
Çıxışın mühüm hissəsi 1990-cı illərin əvvəlinin ağır sosial-iqtisadi mənzərəsi ilə bugünkü Azərbaycan arasında kontrast qurulmasına həsr olunub. Prezident 1994-cü ildə ölkənin siyasi qeyri-sabitlik, iqtisadi dağınıqlıq, enerji idxalından asılılıq, 1 milyon qaçqın və 50 faizdən artıq yoxsulluqla üz-üzə olduğunu xatırladıb. Bu fon üzərində enerji strategiyası milli qurtuluş və müstəqilliyin maddi bazası kimi təqdim edilir.
Bu tarixçilik xətti rəqəmlərlə möhkəmləndirilir: yoxsulluğun 5 faizə enməsi, işsizliyin təxminən 5 faiz səviyyəsində olması, xarici borcun ÜDM-in 6 faizindən bir qədər çoxuna düşməsi və ehtiyatların xarici borcu 18 dəfədən artıq üstələməsi çıxışda enerji siyasətinin “nəticə göstəriciləri” kimi təqdim olunur. Burada əsas siyasi mesaj odur ki, enerji gəlirləri dövlətin iqtisadi dayanıqlığını, sosial sabitliyini və strateji müstəqilliyini təmin edib.
3. Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyi memarlığında yeri
Prezidentin çıxışında Azərbaycan özünü təkcə istehsalçı deyil, regional və qitələrarası enerji təhlükəsizliyi memarlarından biri kimi təqdim edir. Bakı-Tbilisi-Ceyhan, Bakı-Supsa, TANAP, TAP və Cənubi Qafqaz qaz kəməri vahid sistem daxilində xatırlanır; xüsusilə Cənub Qaz Dəhlizi “3 500 kilometrlik inteqrasiya olunmuş boru kəməri sistemi” kimi xarakterizə olunur. Prezident vurğulayır ki, 2025-ci ildə Azərbaycan qazı alan ölkələrin sayı 12 idisə, 2026-cı ildə bu rəqəm 16-ya çatıb və onların 10-u Avropa İttifaqı üzvüdür.
Bu faktlar nitqin Avropa yönlü geosiyasi qatını gücləndirir. “Bu gün Avropanın enerji bazarını Cənub Qaz Dəhlizi olmadan təsəvvür etmək çətindir” fikri Azərbaycanın öz rolunu “alternativ tədarükçü” deyil, artıq “sistem üçün vacib təchizatçı” kimi gördüyünü göstərir. Nitqdə “Şahdəniz” müqaviləsinin 1996-cı ilin iyununda imzalanmasının xatırladılması da təsadüfi deyil: bu vurğu qaz siyasətinin tarixi legitimliyini və hazırkı ixrac modelinin uzunmüddətli strateji xətt üzərində qurulduğunu göstərir.
4. Yeni layihələr və genişlənən enerji portfeli
Çıxış yalnız mövcud infrastrukturu sadalamaqla kifayətlənmir, həm də genişlənmə gündəliyini elan edir. Prezident “Azeri-Chirag-Gunashli” dərin qaz layihəsini, “Abşeron” layihəsini və digər istiqamətləri əlavə qaz hasilatının mənbələri kimi qeyd edir. Eyni zamanda SOCAR-ın Yaxın Şərq, Afrika və Mərkəzi Asiyada sərmayə coğrafiyasının böyüdüyü bildirilir. Bu, Azərbaycanın enerji siyasətinin artıq daxili hasilat və tranzitlə məhdudlaşmadığını, kapital ixracı mərhələsinə keçdiyini göstərir.
Aşağı axın zəncirində də genişlənmə vurğulanır: SOCAR-ın ümumi emal gücünün 30 milyon tonu keçdiyi, “Italiana Petroli” alışı ilə Aralıq dənizi hövzəsində emal gücünün 13 milyon tondan 23 milyon tona yüksəldiyi qeyd olunur. Bu, Azərbaycanın enerji siyasətinin xammal ixracatçısı modelindən daha mürəkkəb, emal və məhsul ixracına dayanan modelə keçidini nümayiş etdirir.
5. Yaşıl enerji keçidi: alternativ yox, tamamlayıcı kurs
Nitqin ən maraqlı cəhətlərindən biri yaşıl enerjinin təqdimat formasıdır. Prezident bildirir ki, Azərbaycanın qaz ehtiyatları ən azı 100 il üçün kifayətdir, yəni ölkənin bərpaolunan enerjiyə keçidi resurs tükənməsinin məcburi nəticəsi deyil. Əksinə, “məsuliyyət” anlayışı önə çəkilir: “bizim məsuliyyətimiz diktə edir ki, bərpaolunan enerjiyə sərmayə yatıraq”. Bu, enerji keçidini iqlim və reputasiya siyasəti, eyni zamanda əlavə ixrac potensialı ilə bağlayır.
Kəmiyyət hədəfləri də diqqətəlayiqdir: 2027-ci ilin sonunadək günəş və külək enerjisi gücünün 2 GVt-a, 2032-ci ilin sonunadək isə 8 GVt-a çatdırılması planlaşdırılır. Bundan əlavə, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda artıq 300 MVt-dan çox hidroenerji gücünün istifadəyə verildiyi bildirilir. Deməli, rəsmi diskursda yaşıl enerji neft-qazın inkarı deyil; elektrik ixracı, daxili istehlakın optimallaşdırılması və qazın daha çox ixraca yönəldilməsi üçün paralel xəttdir.
Bu çərçivədə Qara dəniz enerji kabeli, Azərbaycan–Gürcüstan–Türkiyə–Bolqarıstan quru elektrik kabeli və Mərkəzi Asiyadan Xəzərin şərq sahillərindən Azərbaycana uzanacaq yaşıl enerji xətti xüsusi yer tutur. Beləliklə, çıxışda “connectivity” anlayışı yalnız boru kəmərləri ilə yox, elektrik ötürülməsi və yaşıl interkonnektorlarla yenidən mənalandırılır.
6. Ritorik strategiya və diplomatik ünvanlanma
Çıxışın siyasi üslubu diqqətlə qurulub. Bir tərəfdən, Prezident Donald Trampın mesajına və onun enerji siyasətində “normal məcraya qayıdış” yaratdığına xüsusi təşəkkür ifadə olunur; digər tərəfdən Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan və Böyük Britaniyanın Baş naziri Kir Starmerin məktubları xatırladılır. Bu adların seçilməsi ABŞ, Türkiyə və Böyük Britaniya ilə enerji-siyasi koordinasiyanın nümayişi kimi oxunur.
Ritorik baxımdan nitq üç üsula söykənir:
1. *qarşılaşdırma*— 1994-cü ilin böhranı ilə 2026-cı ilin sabitliyi üz-üzə qoyulur;
2. legitimləşdirmə— fosil yanacaqlar etik tənqiddən çıxarılıb iqtisadi realizm müstəvisinə keçirilir;
3. Azərbaycan təşəbbüskar, investor, tranzit ölkə və diplomatik “driving force” kimi göstərilir.
7. 2025-ci illə müqayisə: diskursun genişlənməsi
2025-ci il Bakı Enerji Həftəsi çıxışında Prezident İlham Əliyev 12 ölkəyə qaz ixracını, əvvəlki ildə 25 milyard kubmetr qaz ixracını, 2030-cu ilədək əlavə 8 milyard kubmetr ixrac artımını və 6,5 GVt bərpaolunan enerji gücü hədəfini önə çəkirdi. 2026-cı il çıxışında isə diskurs daha kəskin ideoloji və geosiyasi rəng alır: qaz alan ölkələrin sayı 16-ya yüksəlir, yaşıl enerji hədəfi 2032 üzrə 8 GVt kimi yenilənir və fosil yanacaqların qlobal müdafiəsi açıq siyasi tezis şəklində səsləndirilir.
Bu müqayisə göstərir ki, 2026-cı il nitqi sadəcə statistik yenilənmə deyil. O, COP29 sonrası dövrdə Azərbaycanın özünü həm hidrokarbon dünyasında realist aktor, həm də yaşıl enerji interkonnektivliyi quran dövlət kimi ikili rolda təqdim etməsinin daha aydın ifadəsidir.
8. Beynəlxalq rezonans
Açılış mərasimində GECF baş katibi Philip Mshelbila da enerji təhlükəsizliyi, uzunmüddətli investisiya, etibarlı infrastruktur və təbii qazın bərpaolunan enerjini tamamlayan rolu üzərində dayanıb. Bu, Prezidentin çıxışında səslənən tezislərin tədbirin beynəlxalq rəsmi diskursu ilə üst-üstə düşdüyünü göstərir. Başqa sözlə, Bakı Enerji Həftəsi 2026-da formalaşan dil “qaz + bərpaolunan” kombinasiyasını rəqabətli deyil, qarşılıqlı tamamlayıcı çərçivədə təqdim edir.
Nəticə
Prezident İlham Əliyevin 1 iyun 2026-cı il çıxışı üç nəticəyə gəlməyə əsas verir. Birincisi, Azərbaycan öz enerji siyasətini artıq yalnız ixracatçı ölkə modeli ilə deyil, regional təhlükəsizlik, tranzit, sərmayə və diplomatik arxitektura ilə birlikdə təqdim edir. İkincisi, rəsmi enerji diskursunda fosil yanacaqların müdafiəsi ilə yaşıl enerji gündəliyi ziddiyyət kimi deyil, ardıcıl dövlət strategiyasının iki qolu kimi qurulur. Üçüncüsü, çıxış Avropa enerji təhlükəsizliyi, Mərkəzi Asiya bağlantıları və yeni elektrik interkonnektorları fonunda Azərbaycanın geosiyasi çəkisini artırmaq məqsədi daşıyan siyasi mətn təsiri bağışlayır. Bu səbəbdən həmin nitq təkcə tədbir açılışı deyil, 2026-cı ildə Azərbaycanın enerji realizmi doktrinasının konsentrat ifadəsi kimi qiymətləndirilə bilər.

Əlirza Abdullayev
YAP Yevlax rayon təşkilatının fəalı