Dünya iqtisadiyyatında yeni geoiqtisadi reallıqların formalaşdığı bir dövrdə Azərbaycanın Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı (ŞƏT) ilə münasibətlərinin inkişafı ölkəmiz üçün yalnız diplomatik deyil, eyni zamanda böyük iqtisadi və investisiya əhəmiyyəti daşıyır.

Bu gün ŞƏT artıq yalnız təhlükəsizlik və siyasi əməkdaşlıq platforması kimi qiymətləndirilə bilməz. Təşkilatın gündəliyində iqtisadiyyat, enerji, nəqliyyat, logistika, rəqəmsallaşma, texnologiya, ticarət və davamlı inkişaf məsələləri getdikcə daha böyük yer tutur. ŞƏT-in 2026-cı il rəsmi məlumatlarında təşkilatın 10 üzv dövləti və 15 dialoq tərəfdaşı olduğu, Azərbaycanın isə bu tərəfdaşlar sırasında yer aldığı göstərilir.

Mənim fikrimcə, Azərbaycan bu prosesə yalnız müşahidəçi və ya iştirakçı kimi deyil, Şərq ilə Qərb arasında iqtisadi körpü yaradan strateji biznes mərkəzi kimi yanaşmalıdır.

Azərbaycanın strateji mövqeyi

Azərbaycanın əsas üstünlüklərindən biri onun coğrafi mövqeyidir. Ölkəmiz Xəzər dənizi, Mərkəzi Asiya, Qafqaz, Türkiyə və Avropa arasında yerləşərək müxtəlif iqtisadi məkanları birləşdirir.

Bu üstünlük xüsusilə Orta Dəhlizin inkişafı fonunda daha böyük əhəmiyyət qazanır.

Çindən çıxan yükün Mərkəzi Asiya üzərindən Xəzər dənizinə, Azərbaycana, daha sonra Gürcüstan, Türkiyə və Avropa istiqamətinə daşınması Azərbaycanın rolunu sadəcə tranzit ölkə olmaqdan çıxarıb regional logistika və ticarət mərkəzinə çevirmək potensialına malikdir.

Bu səbəbdən Azərbaycan üçün əsas məqsəd yalnız yüklərin ərazisindən keçməsinə nail olmaq deyil, həmin ticarət axınından daha yüksək əlavə dəyər yaratmaq olmalıdır.

Bunun üçün logistika mərkəzləri, gömrük və rəqəmsal logistika sistemləri, anbar kompleksləri, istehsal zonaları, sənaye parkları və ixrac yönümlü müəssisələr inkişaf etdirilməlidir.

ŞƏT məkanı Azərbaycan biznesi üçün nə deməkdir?

ŞƏT məkanı Azərbaycan şirkətləri üçün böyük istehlak bazarlarına, kapitala, texnologiyaya və yeni tərəfdaşlıqlara çıxış imkanları yaradır.

Çin, Hindistan, Rusiya, İran, Pakistan, Qazaxıstan, Özbəkistan, Belarus, Tacikistan və Qırğızıstan kimi ölkələrin iştirakı bu platformanı Azərbaycan biznesi üçün çoxşaxəli iqtisadi imkanlara çevirir.

Burada məqsəd yalnız Azərbaycandan həmin ölkələrə məhsul ixrac etmək olmamalıdır.

Daha böyük imkan birgə istehsal, birgə investisiya və üçüncü bazarlara birgə çıxış modelindədir.

Məsələn, Çin şirkəti texnologiya və kapital gətirə, Azərbaycan logistika və regional çıxış imkanları təqdim edə, Mərkəzi Asiya ölkələri xammal və bazar imkanları yarada, nəticədə məhsul Türkiyə və Avropa bazarlarına çıxarıla bilər.

Belə model Azərbaycanın regional iqtisadi rolunu əhəmiyyətli dərəcədə yüksəldə bilər.

Çin faktoru

Bu prosesdə Çin xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Çin artıq yalnız dünyanın ən böyük istehsal mərkəzlərindən biri deyil. Ölkə texnologiya, elektronika, süni intellekt, avtomatlaşdırma, telekommunikasiya, enerji avadanlıqları və sənaye infrastrukturu sahələrində böyük imkanlara malikdir.

Azərbaycan üçün əsas məsələ Çin kapitalını sadəcə hazır məhsul idxalına deyil, Azərbaycanda istehsala və texnologiya transferinə yönəltmək olmalıdır.

Mən hesab edirəm ki, Azərbaycanda Çin şirkətləri ilə birgə:

- yüksək texnologiya müəssisələri;
- elektronika və mikroçip istehsalı;
- süni intellekt mərkəzləri;
- enerji avadanlıqları zavodları;
- avtomatlaşdırma sistemləri;
- logistika texnologiyaları;
- elektrik nəqliyyatı;
- günəş və külək enerjisi avadanlıqları

yaratmaq üçün daha geniş imkanlar araşdırılmalıdır.

Əsas investisiya istiqamətləri

Azərbaycan–ŞƏT iqtisadi əməkdaşlığının potensialını bir neçə əsas istiqamətdə görürəm.

Birincisi – nəqliyyat və logistika.

Orta Dəhlizin inkişafı ilə Azərbaycanın liman, dəmir yolu, avtomobil və hava nəqliyyatı infrastrukturu yeni investisiyalara ehtiyac yaradacaq.

İkincisi – enerji.

Azərbaycan ənənəvi enerji resursları ilə yanaşı, bərpa olunan enerji, yaşıl enerji və elektrik enerjisinin regional ixracı istiqamətində də mövqeyini gücləndirə bilər.

Üçüncüsü – sənaye.

Xarici investorların Azərbaycanda istehsal müəssisələri qurması və məhsullarını regional bazarlara ixrac etməsi üçün sənaye parklarından daha aktiv istifadə edilməlidir.

Dördüncüsü – mədənçilik və xammal emalı.

Azərbaycanın təbii sərvətləri yalnız xammal kimi ixrac edilməməli, mümkün qədər ölkə daxilində emal edilərək əlavə dəyər yaradılmalıdır.

Beşincisi – kənd təsərrüfatı və qida sənayesi.

Azərbaycanın kənd təsərrüfatı məhsullarının böyük ŞƏT bazarlarına çıxarılması və müasir aqrotexnologiyaların ölkəyə gətirilməsi mühüm istiqamətdir.

Altıncısı – rəqəmsal iqtisadiyyat və süni intellekt.

Gələcəyin iqtisadi rəqabəti artıq yalnız neft, qaz və istehsal gücü ilə müəyyən edilməyəcək. Süni intellekt, məlumat infrastrukturu, kibertəhlükəsizlik və rəqəmsal xidmətlər əsas strateji aktivlərə çevrilir.

Yeddincisi – turizm və daşınmaz əmlak.

Asiya və Yaxın Şərq bazarlarından gələn turist axınının artırılması ilə yanaşı, beynəlxalq investorlara yönəlmiş turizm, otelçilik, yaşayış və kommersiya layihələri də inkişaf etdirilə bilər.

Azərbaycan investora nə təklif edir?

İnvestisiya münasibətləri birtərəfli olmamalıdır.

Biz yalnız “xarici investor Azərbaycana nə gətirə bilər?” sualını verməməliyik.

Əsas suallardan biri də budur:

Azərbaycan beynəlxalq investora nə təklif edir?

Mənim fikrimcə, Azərbaycanın təklif etdiyi əsas üstünlüklər bunlardır:

coğrafi mövqe, nəqliyyat imkanları, Xəzər dənizinə çıxış, enerji potensialı, regional bazarlara yaxınlıq və Şərq–Qərb ticarət xəttində strateji mövqe.

Əgər bunlara şəffaf hüquqi mühit, sürətli inzibati prosedurlar, rəqəmsal dövlət xidmətləri, investor hüquqlarının qorunması və effektiv maliyyələşmə mexanizmləri əlavə edilərsə, Azərbaycan ŞƏT məkanından gələn kapital üçün daha cəlbedici mərkəzə çevrilə bilər.

Birgə müəssisələr yeni model olmalıdır

Mən hesab edirəm ki, gələcək əməkdaşlığın əsas modeli sadəcə “investor gəldi və layihəyə pul qoydu” formasında olmamalıdır.

Daha perspektivli model:

Azərbaycan + ŞƏT ölkəsi + birgə müəssisə + regional ixrac

modelidir.

Məsələn, xarici tərəf texnologiya və maliyyə, Azərbaycan tərəfi isə infrastruktur, yerli imkanlar və regional çıxış təqdim edə bilər.

Belə layihələr nəticəsində Azərbaycanda yeni iş yerləri yaranacaq, texnologiya transferi sürətlənəcək və ölkənin ixrac potensialı artacaq.

Xüsusi iqtisadi zonalar və investisiya platformaları

Azərbaycan ŞƏT ölkələri üçün xüsusi investisiya proqramları hazırlaya bilər.

Mən burada “Azərbaycan–ŞƏT İnvestisiya Platforması” kimi institusional mexanizmin yaradılmasını məqsədəuyğun hesab edirəm.

Bu platforma vasitəsilə:

- iri investisiya layihələri;
- dövlət və özəl sektor layihələri;
- sənaye parkları;
- logistika mərkəzləri;
- enerji layihələri;
- texnologiya layihələri

vahid sistemdə beynəlxalq investorlara təqdim edilə bilər.

Uzunmüddətli perspektivdə Azərbaycan–ŞƏT İnvestisiya Fondu kimi maliyyə mexanizminin yaradılması da müzakirə edilə bilər.

Dövlət və biznes birlikdə hərəkət etməlidir

Böyük beynəlxalq layihələri yalnız dövlət və ya yalnız özəl sektor həyata keçirə bilməz.

Burada dövlət–biznes əməkdaşlığı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Dövlət hüquqi və institusional mühiti, infrastruktur və strateji istiqamətləri təmin etməli, özəl sektor isə kapitalı, idarəetməni, innovasiyanı və beynəlxalq biznes təcrübəsini gətirməlidir.

ŞƏT ölkələrindən olan investorlar üçün “one-stop investment” prinsipi əsasında vahid investisiya xidməti mexanizminin daha da inkişaf etdirilməsi də mühüm addım ola bilər.

Riskləri də nəzərə almaq lazımdır

Peşəkar investor yalnız imkanlara deyil, risklərə də baxır.

Geosiyasi dəyişikliklər, logistika xərcləri, valyuta riskləri, beynəlxalq sanksiyalar, gömrük prosedurları, hüquqi məsələlər, maliyyə əlçatanlığı və bazar standartlarının uyğunlaşdırılması investisiya qərarlarında nəzərə alınmalıdır.

Azərbaycanın üstünlüyü isə risklərin idarə olunması üçün müxtəlif nəqliyyat və iqtisadi istiqamətləri birləşdirə bilməsidir.

Məhz buna görə Azərbaycanın Şərq və Qərblə paralel iqtisadi münasibətlər qurması strateji əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycanın ŞƏT-də gələcək rolu

ŞƏT 2025-ci ildə təşkilat daxilində yeni “SCO Partner” statusunun tətbiqinə keçid prosesini başladıb. Keçid prosesi davam etdiyi üçün mövcud tərəfdaş statuslarının hüquqi çərçivəsi tam dəyişənədək əvvəlki statuslar qüvvədə qalır.

Bu dəyişiklik Azərbaycan üçün yeni imkanların formalaşması baxımından diqqətlə izlənilməlidir.

2026-cı il 1 sentyabr tarixində keçirilmiş ŞƏT sammitində Azərbaycan “SCO Plus” formatında iştirak edən ölkələr sırasında olub.

Bu, Azərbaycan üçün iqtisadi diplomatiyanın daha aktiv şəkildə həyata keçirilməsi baxımından mühüm platformadır.

Mən hesab edirəm ki, Azərbaycan qarşıdakı illərdə özünü ŞƏT məkanında investisiya, logistika, enerji, texnologiya və ticarət üzrə etibarlı regional tərəfdaş kimi daha güclü təqdim etməlidir.

Qarşıdakı 5–10 il üçün strategiya

Mənim baxışım belədir:

Azərbaycan qarşıdakı 5–10 il ərzində yalnız tranzit ölkə deyil, regional istehsal, investisiya və texnologiya mərkəzi olmağa çalışmalıdır.

Bunun üçün beş əsas istiqamət prioritet olmalıdır:

1. Orta Dəhlizin maksimum iqtisadi potensialından istifadə etmək;

2. ŞƏT ölkələrindən Azərbaycana uzunmüddətli investisiyaları cəlb etmək;

3. Birgə istehsal və texnologiya transferini artırmaq;

4. Azərbaycanı regional ixrac və logistika mərkəzinə çevirmək;

5. Dövlət və özəl sektorun beynəlxalq layihələrdə vahid strategiya ilə çıxışını təmin etmək.

Biznes üçün yeni dövr

Dünya iqtisadiyyatında böyük dəyişikliklər baş verir. Kapitalın hərəkət istiqamətləri, təchizat zəncirləri, enerji bazarları və texnologiya mərkəzləri yenidən formalaşır.

Belə bir dövrdə Azərbaycan üçün əsas məsələ dəyişiklikləri izləmək deyil, dəyişikliklərin içində öz yerini yaratmaqdır.

ŞƏT bu baxımdan Azərbaycanın qarşısında yeni imkanlar açan platformalardan biridir.

Lakin bu imkanların real iqtisadi nəticəyə çevrilməsi üçün konkret layihələr, peşəkar investor münasibətləri, şəffaf hüquqi mexanizmlər, texnologiya transferi və uzunmüddətli strategiya lazımdır.

Mənim qənaətimə görə, Azərbaycan qarşıdakı dövrdə öz coğrafi mövqeyini sadəcə tranzit üstünlüyü kimi deyil, qlobal kapitalı, texnologiyanı, istehsalı və bazarları birləşdirən iqtisadi üstünlük kimi istifadə etməlidir.

Bu yanaşma həyata keçirilərsə, Azərbaycan ŞƏT məkanı ilə Avropa arasında sadəcə körpü deyil, investisiya və biznes körpüsü rolunu da oynaya bilər.

Və məhz burada Azərbaycanın ən böyük imkanlarından biri yaranır:

Şərqin kapitalı, Qərbin bazarları və Azərbaycanın strateji coğrafiyası bir iqtisadi platformada birləşdirilə bilər.

Bu, yalnız dövlət üçün deyil, Azərbaycan biznesi üçün də yeni bir inkişaf mərhələsinin başlanğıcı ola bilər.

Güləli Bağırov
Aztürk Holding prezidenti