1994-cü il sentyabrın 20-də imzalanan “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın müstəqillik tarixində yalnız böyük enerji sazişi deyil, həm də iqtisadi inkişafın, beynəlxalq əməkdaşlığın və milli iqtisadi suverenliyin mühüm dayaqlarından birinə çevrilən strateji hadisə idi. Bu gün həmin tarixi qərarın nəticələrini artıq yeni reallıqlar – tarixi Zəfər, ərazi bütövlüyünün və dövlət suverenliyinin tam bərpası, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun böyük quruculuq prosesi fonunda qiymətləndiririk.

Azərbaycanın müasir tarixində elə hadisələr var ki, onların əhəmiyyəti yalnız baş verdiyi dövrlə məhdudlaşmır. “Əsrin müqaviləsi” də məhz belə tarixi hadisələrdəndir. 20 sentyabr 1994-cü ildə imzalanan bu saziş müstəqilliyini yenicə bərpa etmiş, mürəkkəb siyasi-iqtisadi şəraitdən keçən Azərbaycanın qarşısında yeni imkanlar açdı. Rəsmi məlumatlara görə, saziş “Azəri”, “Çıraq” və “Günəşli” yataqlarının bir hissəsinin müştərək işlənməsi və hasilatın pay bölgüsünü nəzərdə tuturdu. Müqavilədə 7 ölkəni təmsil edən 11 beynəlxalq neft şirkəti iştirak edirdi və saziş həmin ilin dekabrında Azərbaycan parlamenti tərəfindən ratifikasiya olundu.

Ulu Öndər Heydər Əliyevin müəyyən etdiyi neft strategiyasının əsas istiqamətlərindən biri Azərbaycanın enerji resurslarının beynəlxalq əməkdaşlıq əsasında işlənməsi, ixrac marşrutlarının şaxələndirilməsi və əldə olunan gəlirlərin ölkənin inkişafına yönəldilməsi idi. Prezidentin rəsmi internet səhifəsində də qeyd olunur ki, bu strategiya xarici sərmayələrin cəlb edilməsini, neftin daşınması yollarının şaxələndirilməsini və neft gəlirlərinin səmərəli idarə olunmasını nəzərdə tuturdu. “Əsrin müqaviləsi”nin əhəmiyyətini yalnız müqavilənin imzalandığı günlə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Əsas məsələ bu qərarın sonrakı illərdə ardıcıl enerji layihələri ilə tamamlanması oldu. Bakı-Supsa, Bakı-Tbilisi-Ceyhan, Bakı-Tbilisi-Ərzurum, daha sonra isə “Cənub Qaz Dəhlizi” kimi layihələr Azərbaycanın enerji xəritəsindəki rolunu genişləndirdi. Prezident İlham Əliyev 2014-cü ildə “Əsrin müqaviləsi”nin 20 illiyinə həsr olunmuş tədbirdə çıxışında 1994-cü ildən sonrakı mərhələləri məhz bu ardıcıllıqla qeyd etmişdi.
Beləliklə, 1994-cü ildə başlanmış proses yalnız neft hasilatı ilə məhdudlaşmadı. Azərbaycan zamanla enerji resurslarının istehsalçısından həm də mühüm enerji nəqli və əməkdaşlıq platformasına çevrildi. Bu dəyişimin mühüm nəticələrindən biri Azərbaycanın beynəlxalq tərəfdaşlarla uzunmüddətli əməkdaşlıq təcrübəsinin formalaşması oldu.

2024-cü ildə Prezident İlham Əliyev “Əsrin müqaviləsi”nin 30 illiyi münasibətilə çıxışında sazişi Azərbaycanın inkişafında dönüş nöqtəsi kimi xarakterizə edib və xarici tərəfdaşlarla həyata keçirilən layihələrin ölkənin enerji xəritəsində strateji mövqeyinə və dünya enerji təchizatının sabitliyinə töhfəsini vurğulayıb. Tarixi strategiyanın davamlılığını göstərən mühüm hadisələrdən biri 2017-ci ildə “Azəri-Çıraq-Günəşli” üzrə yeni sazişin imzalanması və layihənin müddətinin 2050-ci ilədək uzadılmasıdır. Bu, 1994-cü ildə yaradılmış əməkdaşlıq modelinin yeni mərhələdə davam etdirilməsi baxımından diqqətçəkən hadisə idi. Rəsmi məlumatlarda da qeyd olunur ki, AÇG üzrə yeni saziş Azərbaycanın enerji strategiyasının uzunmüddətli perspektivini genişləndirib. Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, enerji siyasətində əldə olunan nəticələr yalnız keçmişin nailiyyəti kimi təqdim edilmir. Onlar yeni texnologiyalar, yeni investisiyalar, yeni əməkdaşlıq formatları və dəyişən dünya enerji bazarının tələbləri ilə uyğunlaşdırılır. Azərbaycanın 2020-ci ildə qazandığı tarixi Zəfər və 2023-cü ildə dövlət suverenliyinin tam bərpası ölkənin müasir tarixində yeni mərhələ yaratdı.

Təbii ki, hərbi qələbənin əsasını Azərbaycan Ordusunun hazırlığı, şəxsi heyətin peşəkarlığı, hərbi-texniki imkanlar və dövlətin siyasi iradəsi təşkil edirdi. Bununla yanaşı, güclü iqtisadi baza dövlətin müdafiə qabiliyyətinin, təhlükəsizlik siyasətinin və uzunmüddətli dövlət proqramlarının maliyyələşdirilməsi üçün mühüm imkan yaradır. Bu səbəbdən “Əsrin müqaviləsi” ilə tarixi Zəfər arasında birbaşa və sadələşdirilmiş səbəb-nəticə əlaqəsi qurmaq əvəzinə, həmin sazişin sonrakı onilliklərdə Azərbaycanın iqtisadi potensialının formalaşmasına verdiyi töhfəni ayrıca qiymətləndirmək daha doğru olar. İqtisadi güc dövlətin siyasi qərarlarını həyata keçirmək imkanlarını genişləndirən amillərdən biridir. Azərbaycanın müasir tarixində neft strategiyasının nəticələrini məhz bu kontekstdə də görmək mümkündür. Qarabağ Dirçəliş Fondunun yaradılmasının əsas məqsədlərindən biri də işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpasına və yenidən qurulmasına maliyyə dəstəyinin göstərilməsi, sərmayələrin cəlb olunması və dayanıqlı iqtisadi inkişafın təmin edilməsidir.

Bu gün Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən layihələrə baxdıqda enerji strategiyasının yaratdığı iqtisadi imkanların daha geniş dövlət inkişaf modelinin bir hissəsi olduğunu görmək mümkündür. Burada söhbət yalnız yolların, hava limanlarının, məktəblərin, xəstəxanaların və yaşayış məntəqələrinin inşasından getmir. Qarabağda yeni iqtisadi mühitin formalaşdırılması, sahibkarlıq imkanlarının genişləndirilməsi, investisiyaların cəlb edilməsi, “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” yanaşmalarının tətbiqi də yeni mərhələnin əsas istiqamətlərindəndir. Beləliklə, 1994-cü ildə enerji sektorunda başlanmış böyük iqtisadi prosesin nəticələri bu gün Azərbaycanın müxtəlif inkişaf layihələrində özünü göstərən daha geniş iqtisadi imkanların formalaşmasına töhfə verib.

Azərbaycanın enerji siyasəti artıq yalnız neft ixracı anlayışı ilə izah edilə bilməz. Ölkənin enerji gündəliyində təbii qaz, nəqliyyat dəhlizləri, bərpaolunan enerji mənbələri və beynəlxalq enerji əməkdaşlığı da mühüm yer tutur. “Cənub Qaz Dəhlizi” bu baxımdan mühüm nümunələrdən biridir. Prezident İlham Əliyev bu layihəni Azərbaycanın uzun illər ərzində həyata keçirdiyi enerji strategiyasının əsas elementlərindən biri kimi təqdim edib və enerji resurslarından əldə olunan imkanların qeyri-neft sektoruna, insan kapitalına və infrastruktura yönəldilməsini xüsusi vurğulayıb. Bu gün dəyişən qlobal enerji bazarı qarşısında Azərbaycanın qarşısında yeni vəzifələr dayanır. Enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsi ilə yanaşı, enerji keçidi, yaşıl enerji, yeni texnologiyalar və regional enerji əməkdaşlığı da getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazanır. Bu isə onu göstərir ki, 1994-cü ildə əsası qoyulan strategiyanın əsas mahiyyəti yalnız bir müqavilənin icrası deyil, dəyişən şəraitə uyğun olaraq milli enerji siyasətinin davamlı şəkildə yenilənməsidir.


Bayram Xudayarov
Elm və Təhsil Nazirliyi Fizika İnstitutunun əməkdaşı,
“Heydər Əliyev məktəbinin davamçıları” Feysbuk qrupunun təsisçisi və rəhbəri,
YAP-ın fəal üzvü