Azərbaycanın Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrlə münasibətləri son illərdə yalnız tarixi, mədəni və mənəvi yaxınlıq müstəvisində deyil, həm də siyasi, iqtisadi, təhlükəsizlik, nəqliyyat, enerji və investisiya sahələrində ardıcıl inkişaf edən çoxşaxəli əməkdaşlıq formatına çevrilib. Bakı son dövrdə TDT çərçivəsində keçirilən mühüm tədbirlərə ev sahibliyi etməklə Türk dünyasının ortaq gündəliyinin müzakirə edildiyi mühüm platformalardan birinə çevrilib.

Türk Dövlətləri Təşkilatının inkişafında Azərbaycanın xüsusi fəallığı diqqət çəkən amillərdəndir. Azərbaycan həm təşkilat daxilində çoxtərəfli əməkdaşlığın genişləndirilməsinə, həm də üzv dövlətlərlə ikitərəfli münasibətlərin möhkəmləndirilməsinə böyük əhəmiyyət verir. Bu yanaşma Türk dünyasında siyasi dialoqun, iqtisadi əlaqələrin və qarşılıqlı etimadın inkişafına xidmət edən mühüm amillərdən biri kimi çıxış edir. 2026-cı ilin sentyabrında Bakıda keçirilən tədbirlər bu əməkdaşlığın müxtəlif istiqamətlərini bir daha nümayiş etdirdi. Sentyabrın 17-də Prezident İlham Əliyev TDT-yə üzv ölkələrin təhlükəsizlik üzrə rəhbər şəxslərini qəbul etdi. Görüşdə təşkilata üzv ölkələrin təhlükəsizlik şuralarının nümayəndələri iştirak etdilər və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın inkişaf perspektivləri müzakirə olundu. Bu tədbirin əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, müasir dövrdə təhlükəsizlik məsələləri artıq ayrı-ayrı dövlətlərin sərhədləri ilə məhdudlaşmır. Terrorçuluq, transmilli mütəşəkkil cinayətkarlıq, narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyyəsi, dini ekstremizm, hibrid təhdidlər və kritik infrastrukturun təhlükəsizliyi kimi çağırışlar dövlətlər arasında koordinasiyanı zəruri edir. Prezidentin toplantı iştirakçılarına müraciətində də təhlükəsizlik şuralarının müntəzəm görüşlərinin ortaq təhdid və risklərin müəyyənləşdirilməsi və onların qarşısının alınması baxımından əhəmiyyəti vurğulanıb.

Türk dünyasının müasir inkişaf mərhələsi yalnız tarixi və mədəni bağlılıqla izah edilə bilməz. Bu gün ortaq dil, mədəniyyət və tarixi yaddaşla yanaşı, dövlətlərarası münasibətlərin institusional əsaslarının möhkəmləndirilməsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. TDT məhz bu baxımdan diqqətçəkən əməkdaşlıq formatıdır. Təşkilat müxtəlif sahələrdə qarşılıqlı əlaqələrin inkişafı üçün siyasi dialoq və əməkdaşlıq mexanizmləri yaradır. Prezident İlham Əliyevin 17 sentyabr tarixindəki çıxışında Türk dünyasının yüksəliş mərhələsinə qədəm qoyduğu, TDT məkanında sülh, sabitlik və inkişaf proseslərinin mühüm nailiyyət olduğu vurğulanıb. Eyni zamanda, təhlükəsizlik şuraları katiblərinin toplantılarının ortaq təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşmasına xidmət etdiyi qeyd olunub.

Burada diqqət çəkən əsas məqam Türk dünyasının əməkdaşlıq anlayışının getdikcə daha geniş məzmun qazanmasıdır. Əgər əvvəlki dövrlərdə mədəni-humanitar əlaqələr ön planda idisə, bu gün iqtisadiyyat, investisiya, enerji, nəqliyyat, rəqəmsal texnologiyalar və təhlükəsizlik kimi istiqamətlər də ortaq gündəliyin mühüm hissəsinə çevrilir.
Azərbaycanın Türk dünyasındakı mövqeyindən danışarkən Türkiyə ilə münasibətlərin xüsusi əhəmiyyətini qeyd etmək lazımdır. Azərbaycan və Türkiyə arasında siyasi, iqtisadi, hərbi və humanitar sahələrdə geniş əməkdaşlıq mövcuddur. İki ölkə arasında müttəfiqlik münasibətlərinin hüquqi əsasları Şuşa Bəyannaməsi ilə daha da möhkəmləndirilib. Bu münasibətlər yalnız iki dövlət arasındakı əlaqələr baxımından deyil, ümumilikdə Türk dünyasının əməkdaşlıq potensialının genişləndirilməsi baxımından da əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərində əldə olunan nəticələr digər türk dövlətləri ilə əlaqələrin inkişafına da əlavə imkanlar yaradır.
Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində təhlükəsizlik məsələlərinin aktuallığı getdikcə artır. TDT ölkələrinin yerləşdiyi coğrafiyanın mühüm nəqliyyat və enerji dəhlizlərinin üzərində yerləşməsi onların təhlükəsizlik məsələlərinə qarşılıqlı marağını da artırır. Bu baxımdan təhlükəsizlik şuraları katiblərinin müntəzəm görüşlərinin keçirilməsi yeni əməkdaşlıq mexanizmlərinin formalaşması baxımından əhəmiyyətlidir. 17 sentyabr toplantısında terrorçuluq, transmilli cinayətkarlıq, narkotiklərin qanunsuz dövriyyəsi, dini ekstremizm, hibrid təhdidlər və kritik infrastrukturun mühafizəsi kimi məsələlərin ortaq təhlükəsizlik gündəliyində yer alması da bunu göstərir. Əsas məsələ isə təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın qarşılıqlı məlumat və təcrübə mübadiləsi, preventiv tədbirlər və koordinasiya üzərində qurulmasıdır.

TDT-nin inkişaf perspektivləri yalnız iqtisadi və təhlükəsizlik məsələləri ilə məhdudlaşmır. Beynəlxalq hüquqa hörmət, dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə ehtiram, beynəlxalq münasibətlərdə ədalətli və sabit prinsiplərin qorunması da təşkilatın gündəliyində mühüm yer tutur. 17 sentyabr görüşündə Prezident İlham Əliyev TDT-nin beynəlxalq proseslərə təsir imkanlarının artırılması və beynəlxalq hüququn üstünlüyünün qorunmasının vacibliyini vurğulayıb. Bu yanaşma təşkilatın yalnız regional əməkdaşlıq platforması deyil, beynəlxalq məsələlərdə ortaq mövqelərin ifadə edildiyi mexanizm kimi inkişaf etməsi perspektivini də gündəmə gətirir.

Türk dövlətlərinin malik olduğu insan resursları, təbii sərvətlər, coğrafi mövqelər, nəqliyyat imkanları və inkişaf edən iqtisadiyyatlar geniş əməkdaşlıq potensialı yaradır. Bu potensialın reallaşdırılması üçün əsas şərtlərdən biri dövlətlərarası əməkdaşlığın biznes və özəl sektor səviyyəsində də dərinləşdirilməsidir.

Birgə müəssisələrin yaradılması, qarşılıqlı investisiyaların artırılması, elektron ticarət, rəqəmsal iqtisadiyyat, kənd təsərrüfatı, turizm və innovasiya sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsi Türk dövlətlərinin iqtisadi inteqrasiyasını daha da gücləndirə bilər. Bu prosesdə Azərbaycanın tranzit imkanları, Türkiyənin geniş iqtisadi potensialı, Mərkəzi Asiya dövlətlərinin təbii resursları və artan bazar imkanları bir-birini tamamlayan amillər kimi çıxış edə bilər.

Türk dünyasının gücü yalnız ortaq tariximizdə deyil, bu ortaq tarixdən müasir əməkdaşlıq üçün istifadə etmək bacarığındadır.

Bu gün Bakıdan verilən mesaj da məhz budur: Türk dövlətləri arasında siyasi etimad, iqtisadi əməkdaşlıq, təhlükəsizlik dialoqu, nəqliyyat və enerji əlaqələri nə qədər inkişaf edərsə, ortaq potensialın beynəlxalq müstəvidə reallaşdırılması üçün imkanlar da bir o qədər genişlənər. Azərbaycanın TDT-yə üzv ölkələrlə fəal əməkdaşlığı bu baxımdan həm ölkəmizin xarici əlaqələrinin, həm də Türk dünyasının qarşılıqlı fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən biri olaraq qalır.

Azərbaycanın Türk dünyası ilə əməkdaşlığı tarixdən güc alan, bu günü konkret layihələrlə möhkəmləndirən və gələcəyə hesablanan çoxşaxəli münasibətlər sistemidir.

Bayram Xudayarov
Elm və Təhsil Nazirliyi Fizika İnstitutunun əməkdaşı,
“Heydər Əliyev məktəbinin davamçıları” Feysbuk qrupunun təsisçisi və rəhbəri,
YAP-ın fəal üzvü